AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ HÜQUQİ AKTLARIN DÖVLƏT REYESTRİ
 

 

 

Aktın növü

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI MALİYYƏ NAZİRLİYİNİN QƏRARI

Qəbul edildiyi tarix

09.02.2012

Qeydiyyat nömrəsi

Q-02

Adı

Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda mühasibat uçotunun təşkili və aparılması barədə

Rəsmi dərc edildiyi mənbə

 

Qüvvəyə minmə tarixi

21.02.2012

Azərbaycan Respublikasının Vahid hüquqi təsnifatı üzrə indeks kodu

090.160.000

Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi

15201202090002

Hüquqi aktın Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix

20.02.2012

 

 

“Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tələblərinə əsasən büdcə təşkilatlarının bu qanunla tələb olunan maliyyə hesabatlarını Büdcə Təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartlarına uyğun tərtib etdiklərini nəzərə alaraq, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 9 fevral 2009-cu il tarixli 48 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi haqqında Əsasnamə”nin 7.7-ci və 8.48-ci bəndlərini rəhbər tutaraq Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi QƏRARA ALIR:

1. “Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda Büdcə təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartlarına uyğun olaraq mühasibat uçotunun təşkili və aparılmasına dair Təlimat” təsdiq edilsin (əlavə olunur).[1]

2. Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin  15 iyul 1998-ci il tarixli İ-62 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş və Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən 1998-ci il 28 avqust tarixdə dövlət qeydiyyatına alınmış (Şəhadətnamə ¹ 126) “Büdcədən maliyyələşən idarə, müəssisə və təşkilatlarda mühasibat uçotunun Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimat” və 16 mart 2011-ci il tarixli İ‑45 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş “Büdcədən maliyyələşən təşkilatlarda Büdcə təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartlarına uyğun olaraq mühasibat uçotunun təşkili və aparılmasına dair Tövsiyələr” ləğv edilsin.

3. Uçot siyasəti şöbəsinin müdiri  E.Cəfərova və Hüquq şöbəsinin müdiri X.Rəhmanova tapşırılsın ki, bu Qərarın qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi üçün Ədliyyə Nazirliyinə təqdim edilməsini təmin etsin;

4. Uçot siyasəti şöbəsinin müdiri  E.Cəfərova tapşırılsın:

4.1. Nazirliyin aidiyyəti struktur bölmələrinin, mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının və büdcədən maliyyələşən digər təşkilatların bu Qərarla tanış olmalarını təmin etsin.

4. 2. Bu Qərardan irəli gələn digər məsələləri həll etsin.

5. Bu Qərarın icrasına nəzarət nazirin birinci müavini İ.Fəti-zadəyə həvalə edilsin.

 

Azərbaycan Respublikasının

maliyyə naziri

 

Samir Şərifov

 


 

 

“Təsdiq edilmişdir”

Azərbaycan Respublikasının

 Maliyyə Nazirliyi

 

Qərar ¹ Q-02

«09» fevral 2012-ñi il

 

Nazir ____________

                            Samir Şərifov

 

 

 

 

DÖVLƏT BÜDCƏSİNDƏN MALİYYƏLƏŞƏN TƏŞKİLATLARDA BÜDCƏ TƏŞKİLATLARI ÜÇÜN MİLLİ MÜHASİBAT UÇOTU STANDARTLARINA UYĞUN OLARAQ MÜHASİBAT UÇOTUNUN TƏŞKİLİ VƏ APARILMASINA DAİR

TƏLİMAT

 

I Bölmə. Ümumi müddəalar

 

Fəsil 1. Əsas müddəalar

 

1. Qanunvericilik

 

Bu Təlimat “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu və “Büdcə Təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartları” (bundan sonra Milli Standartlar və ya Milli Standart adlandırılacaqdır) əsasında hazırlanmışdır. Bu Təlimat dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar tərəfindən mühasibat uçotunun təşkili, aparılması və maliyyə hesabatlarının hazırlanması qaydalarını tənzimləyir. Milli Standartlar İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartlarına (bundan sonra Beynəlxalq Standartlar adlandırılacaqdır) uyğun hazırlanaraq, Beynəlxalq Standartlarla nizamlanan bütün məsələləri əhatə edir. Beynəlxalq Standartların hər hansı müddəasını Milli Standartlara daxil etməmək və ya daxil etməzdən əvvəl dəyişiklik etmək zəruriyyəti yaranarsa, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən Beynəlxalq Standartların ilkin formasının tətbiq edilməməsinin səbəbi və Milli Standartlarla Beynəlxalq Standartlar arasında mövcud olan hər hansı digər fərq müvafiq Milli Standartın əlavəsində açıqlanmalıdır. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların Milli Standartlara uyğun tərtib etdikləri maliyyə hesabatlarının məqsədi müxtəlif istifadəçilər tərəfindən resursların bölüşdürülməsi ilə bağlı qərarların qəbul edilməsi və qiymətləndirilməsi zamanı təşkilatın maliyyə vəziyyəti, maliyyə nəticələri, kapitalda dəyişikliklər və pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında informasiyanın təmin edilməsindən ibarətdir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar tərəfindən maliyyə hesabatlarında təqdim olunan informasiya bu hesabatlara əlavə edilən əhəmiyyətli uçot siyasətləri və izahlı qeydlərdə açıqlanmalıdır.

 

2. Əsas anlayışlar

 

2.1. Bu Təlimatda istifadə edilmiş əsas anlayışlar aşağıdakı mənaları ifadə edir:

2.1.1. Uçot siyasəti - maliyyə hesabatlarının tərtib və təqdim edilməsi üçün təşkilat tərəfindən qəbul edilmiş onun iş xüsusiyyətlərinə uyğun olan prinsiplərin, əsasların, şərtlərin, qaydaların və təcrübələrin məcmusudur;

2.1.2. Maliyyə hesabatları - istifadəçinin konkret məlumat ehtiyaclarına càvàb vårən håsàbàt tələb etmək hüququ îlmàdıqdà, onun bu tələbatını ödəmək məqsədi ilə dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın maliyyə vəziyyəti və maliyyə fəaliyyətinin nəticələrinin strukturlaşdırılmış təqdimatıdır;

2.1.3. Maliyyə hesabatlarına qeydlər - dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatında, maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabatında, xalis aktivlər/kapitalda dəyişikliklər haqqında hesabatında və pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatında təqdim edilmiş maddələrin açıqlanmasını və ya təhlilini və bu hesabatlarda yer almayan maddələr haqqında əlavə informasiyanın təqdimatını təmin edir;

2.1.4. Aktivlər - keçmiş hadisələrin nəticəsi olaraq dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın nəzarətində olan və gələcəkdə bu təşkilat üçün iqtisadi fayda və xidmət potensialı vəd edən resurslardır;

2.1.5. Öhdəliklər - dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın keçmiş hadisələr nəticəsində yaranan cari öhdəlikləridir və onların həll edilməsi iqtisadi fayda və ya xidmət potensialını təcəssüm etdirən resursların bu təşkilatdan kənara çıxması ilə nəticələnir;

2.1.6. Xalis aktivlər (kapital) - bütün öhdəliklər çıxıldıqdan sonra təsərrüfat subyektinin aktivləri üzrə qalan dəyəridir;

2.1.7. Gəlir - mülkiyyətçilər tərəfindən ayırmalarda artım istisna olmaqla xalis aktivlərdə/kapitalda artım ilə nəticələnən və hesabat dövrü ərzində dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilata daxil olan (olacaq) iqtisadi fayda və ya xidmət potensialıdır;

2.1.8. Xərclər - aktivlərin xaric olması və ya istehlak edilməsi iqtisadi mənfəətin, mülkiyyətçilər üçün bölüşdürmələrə aid olmayan xalis aktivlərin (kapitalın) azalması ilə nəticələnən və ya öhdəliklərin yaranması ilə müşahidə edilən məsrəflərdir;

2.1.9. Qiymətləndirmə - maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda və ya maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabatda təqdim edilən obyektin pul ifadəsinin müəyyənləşdirilməsidir;

2.1.10. Likvidlik – dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın aktivin nominal dəyərinin dəyişilməz saxlanılmaqla, onların qısa müddət ərzində nağd pul vəsaitlərinə çevrilməsi yolu ilə yaranmış öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi qabiliyyətidir.[2]

 

3. Milli Mühasibat uçotu Standartlarına əsaslanan ehtimallar (prinsiplər) və maliyyə hesabatlarının keyfiyyət xüsusiyyətlərinin zəruriliyi

 

Mühasibat uçotunun aparılması zamanı Büdcə Təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartlarına əsaslanan ehtimallara (prinsiplərə), maliyyə hesabatlarının keyfiyyət xüsusiyyətləri və maliyyə hesabatları elementlərinin qiymətləndirmə metodlarına üstünlük verilir. Mühasibat uçotunu tənzimləyən qanunvericilik aktlarında əks olunan tələblərin və ya təşkilatın iş xüsusiyyətinin dəyişdirilməsi ilə əlaqədar, dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın uçot siyasətinin müvafiq müddəalarında da düzəlişlər aparılmalı və istifadəçilərin diqqətinə çatdırılmalıdır.

 

4. Milli Mühasibat uçotu Standartlarına əsaslanan ehtimallar (prinsiplər).

 

Mühasibat uçotunun hesablama metodu dedikdə əməliyyatların, digər hadisə və şərtlərin onların baş verdiyi zaman (və yalnız pul vəsaitinin və ya onun ekvivalentinin alınması və ya ödənilməsi zamanı deyil) uçota alınması başa düşülür. Mühasibat uçotunun hesablama prinsipi əsasında uçota alınan maliyyə hesabatlarının elementləri (aktivlər, öhdəliklər, xalis aktiv/kapital, gəlirlər və xərclər) onların baş verdiyi zaman aid olduğu dövrlər üzrə maliyyə hesabatlarında tanınır. Təşkilatın fəaliyyətinin fasiləsizliyi konsepsiyası dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın fəaliyyətinin davam edəcəyini və onun fəaliyyətinin dayandırılması və ya fəaliyyətinin, həcminin əhəmiyyətli dərəcədə ixtisara salınması zərurətinin və ya niyyətinin olmadığını nəzərdə tutur. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın fəaliyyətinin fasiləsizliyi barədə ehtimal aktivlərin və öhdəliklərin ilkin dəyəri ilə qiymətləndirilməsinin tətbiq edilməsinə zəmin yaradır. Əgər təşkilatın ləğv olunacağı ehtimal olunarsa, aktivlərin qiymətləndirilmə əsası kimi bu aktivlərin alınması üçün çəkilmiş məsrəflər deyil, onların ehtimal olunan satış dəyərindən (yəni, satış üzrə xərclər çıxılmaqla, satış qiyməti) istifadə olunmalıdır. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın yaxın gələcəkdə ləğv olunacağı gözlənildiyi halda, təşkilat tərəfindən onun öhdəliklərinin ödənilməsi üçün tələb olunan pul vəsaitlərinin gözlənilən mədaxili barədə daha etibarlı məlumatı aktivlərin ehtimal olunan satış dəyəri təmin edəcəkdir. Təşkilatın ləğv olunması labüddürsə, aktivlər qısamüddətli (dövriyyə) və uzunmüddətli (dövriyyədənkənar) kimi təsnifləşdirilmir. Bu zaman, bütün aktivlər ləğv olunması gözlənilən qısamüddətli aktivlər hesab olunur. Öhdəliklər üzrə kreditorlarla hesablaşmalara gəldikdə isə, bu öhdəliklər uçotda ənənəvi olaraq, qısamüddətli və ya uzunmüddətli öhdəliklər kimi deyil, prioritetlər əsasında daha əhəmiyyətli öhdəliklər meyarına uyğun olaraq təsnifləşdirilərək əks etdirilməlidir.

 

5. Maliyyə hesabatlarının keyfiyyət xüsusiyyətləri.

 

5.1. Maliyyə hesabatlarında təqdim olunan informasiyanı istifadəçilər üçün daha yararlı edən keyfiyyət xüsusiyyətləri ayrı-ayrılıqda müvafiq amillə təcəssüm olunur:

5.1.1. Anlaşıqlılıq: Maliyyə hesabatlarında təqdim olunan informasiyanın mahiyyəti istifadəçilər tərəfindən anlaşılmalıdır. Eyni zamanda, istifadəçilər Büdcə Təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartları haqqında zəruri biliklərə malik olmalı və informasiyanı kifayət qədər dərindən öyrənməyə hazır olmalıdırlar. Münasib informasiya, onun mürəkkəbliyinə görə istifadəçilər tərəfindən anlaşılmaması səbəbindən maliyyə hesabatlarından çıxarılmamalıdır.

5.1.2. Müqayisəlilik: İstifadəçilər üçün maliyyə hesabatları arasında müvafiqliyi və fərqliliyi müəyyən etmək və qiymətləndirmək imkanını yaradan informasiya müqayisəli hesab olunur. İstifadəçilər tərəfindən dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın müxtəlif dövrlərə aid olan maliyyə hesabatlarının və ayrı-ayrı təşkilatların maliyyə hesabatlarının müqayisə edilə bilməsi üçün təşkilatların maliyyə vəziyyətindəki və fəaliyyətlərinin maliyyə nəticələrindəki meylləri müəyyən etmək imkanı yaradır:

5.1.2.1. Ardıcıllıq: Ardıcıllıq müqayisə olunan informasiyanın ən mühüm xüsusiyyətlərindən hesab olunur. Müqayisəlilik prinsipi maliyyə hesabatlarında əks olunan informasiyanın dövrdən dövrə ardıcıl olaraq tanınmasını, qiymətləndirilməsini və təqdim edilməsini tələb edir. İnformasiyanın ardıcıllığı təşkilat tərəfindən bütün dövrlər ərzində oxşar hadisələr üçün eyni uçot metodunun tətbiq edildiyini bildirir. Ardıcıllıq prinsipinin tətbiq edilməsi maliyyə hesabatlarının etibarlılığını, münasibliyini və anlaşılmasını təkmilləşdirmək üçün uçot siyasətində dəyişikliklərin edilməsinə maneə yaratmamalıdır. İnformasiyanın müqayisəliliyi və ardıcıllığı maliyyə hesabatlarının hazırlanması zamanı istifadə olunmuş uçot siyasəti haqqında istifadəçilərin məlumatlandırılmasını təmin etməlidir. Tətbiq olunan uçot siyasətində hər hansı dəyişikliklər edildikdə, bu dəyişikliklər onların nəticələri ilə birlikdə aydın şəkildə açıqlanmalıdır.

5.1.3. Münasiblik: Keçmiş, indiki və gələcək hadisələri qiymətləndirməklə istifadəçilərin iqtisadi qərarlar qəbul etmələrinə təsir edən informasiya münasib hesab olunur. İnformasiyanın münasibliyi onun mahiyyəti və əhəmiyyətliliyindən asılıdır.

5.1.3.1. Əhəmiyyətlilik: Maliyyə hesabatlarını təqdim edənlər tərəfindən nəzərə alınmaması və ya təhrif olunması səbəbindən istifadəçilərin bu hesabatlar əsasında iqtisadi qərarların qəbul edilməsinə təsir edə bilən informasiya əhəmiyyətli hesab olunur. Əhəmiyyətlilik konkret şəraitlərdə maliyyə hesabatlarında diqqətsizlikdən göstərilməmiş məlumatın və ya yol verilmiş səhvin həcminin dəyərindən asılıdır. Əhəmiyyətlilik informasiyanın keyfiyyət xüsusiyyətləri ilə deyil, bu informasiyanın münasibliyini müəyyən edən kəmiyyətlər ilə ölçülür. Əhəmiyyətlilik maddənin ümumiyyətlə göstərilməməsi və ya səhv göstərilməsi fərdi olaraq və ya qrup şəklində istifadəçilərin maliyyə hesabatları əsasında qəbul etdikləri iqtisadi qərarlara təsir göstərə bildikdə əhəmiyyətli hesab olunur. Əhəmiyyətlilik, mövcud olan şərtlər daxilində buraxılmış və ya səhv göstərilmiş maddənin həcmi və xarakterindən asılıdır. Maddənin həcmi və ya xarakteri və ya hər ikisi müəyyənləşdirici amil kimi çıxış edə bilər.

5.1.4. Etibarlılıq: Tərkibində əhəmiyyətli səhvlər və qabaqcadan əmələ gəlmiş yanlış (qərəzli) fikirlər mövcud olmayan informasiya etibarlı hesab olunur. Etibarlı informasiya neytrallıq, ehtiyatlılıq, düzgün təqdimat və tamlıq kimi keyfiyyətlərə malik olmalıdır:

5.1.4.1. Düzgün təqdimat: Təşkilatın maliyyə hesabatlarında informasiyanın düzgün təqdimatı onun maliyyə vəziyyətini və fəaliyyətinin maliyyə nəticələrini qərəzsiz, təhrifsiz, manipulyasiyasız və ya əhəmiyyətli faktları gizlətmədən, mahiyyətin formadan üstünlüyü konsepsiyası əsasında, mümkün qədər obyektiv əks etdirməsini nəzərdə tutur. Konseptual Əsasların və ya müvafiq Milli Mühasibat Uçotu Standartının tanınma meyarlarına uyğun gələn və hesabat tarixinə və ya hesabat dövründə mövcud olan aktivlərə, öhdəliklərə, kapitala, gəlirlərə və xərclərə təsir göstərmiş bütün təsərrüfat əməliyyatları və digər hadisələr maliyyə hesabatlarında düzgün əks etdirilməlidir;

5.1.4.2. Mahiyyətin formadan üstünlüyü: Maliyyə hesabatlarında əks etdirilən əməliyyatların və digər hadisələrin düzgün olması üçün həmin əməliyyatlar və hadisələr onların iqtisadi mahiyyətinin hüquqi formasından üstünlüyü prinsipi əsasında təqdim olunmalıdır;

5.1.4.3. Neytrallıq: Maliyyə hesabatlarında təqdim olunan informasiyanın etibarlı olması üçün məlumatlar neytral, yəni, qərəzsiz olmalıdır. Maliyyə hesabatlarını hazırlayanlar tərəfindən təqdim olunan informasiya, onların öncədən müəyyən olunmuş nəticənin əldə edilməsi üçün istifadəçinin qərarına təsir etdikdə, maliyyə hesabatları neytral hesab oluna bilməz;

5.1.4.4. Ehtiyatlılıq: Ehtiyatlılıq - qeyri-müəyyən şəraitdə qiymətləndirmə zamanı aktiv və ya gəlirlərin artırılmamasının, öhdəlik və xərclərin azaldılmamasının təmin olunması məqsədilə diqqətli yanaşmanın tətbiqidir. Əksər hallarda bu o deməkdir ki, qeyri-müəyyən şəraitdə aktiv və gəlirin mümkün dəyərlərindən ən aşağı, öhdəlik və xərcin isə ən yüksək qiyməti istifadə edilməlidir. Ehtiyatlılıq prinsipinə riayət olunması gizli kapital ehtiyatlarının və həddən artıq həcmdə hesablanmış qiymətləndirilmiş öhdəliklərin yaradılmasını, habelə aktivlərin və gəlirlərin qəsdən azaldılmasına və ya öhdəliklərin və xərclərin qəsdən artırılmasına əsas vermir.

5.1.4.5. Tamlıq: Maliyyə hesabatlarında təqdim olunan informasiyanın etibarlı olması üçün bu informasiya, onun əhəmiyyətliliyi və ona çəkilən xərclər nəzərə alınmaqla, dolğun olmalıdır.

 

Fəsil 2. Maliyyə hesabatları elementlərinin qiymətləndirilməsi

6. Qiymətləndirmə

 

6.1. Qiymətləndirmə üçün aşağıdakı qiymətləndirmə əsaslarından istifadə olunur:

6.1.1. İlkin dəyər:

6.1.1.1. Aktivin ilkin dəyər əsasında qiymətləndirilməsi onun əldə edilməsi zamanı pul vəsaitlərinin və ya pul vəsaitlərinin ekvivalentlərinin ödənilmiş məbləği, yaxud verilmiş əvəzləşdirmənin (mübadiləyə verilmiş qeyri-monetar aktivlərin, qəbul edilmiş öhdəliklərin, buraxılmış kapital alətlərinin) ədalətli dəyəri ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

6.1.1.2. Öhdəliyin ilkin dəyər əsasında qiymətləndirilməsi təşkilatın adi iş şəraitində bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi məqsədilə ödənilməsi gözlənilən pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği, yaxud borc öhdəliyi əvəzinə alınmış pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği, yaxud alınmış digər vəsaitlərin ədalətli dəyəri ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

6.1.2. Cari dəyər:

6.1.2.1. Aktivin cari dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi hal-hazırda analoji aktivlərin əldə edilməsi üçün ödənilməli olan pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

6.1.2.2. Öhdəliyin cari dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi onların hal-hazırda yerinə yetirilməsi məqsədilə ödənilməli olan pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin nominal (diskontlaşdırılmamış) məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur .

6.1.3. Mümkün satış dəyəri:

6.1.3.1. Aktivin mümkün satış dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi təşkilatın adi iş şəraitində bu aktivin satılması nəticəsində əldə edilə biləcək pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

6.1.3.2. Öhdəliyin mümkün ödəniş dəyəri əsasında qiymətləndirilməsi təşkilatın adi iş şəraitində bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi məqsədilə pul vəsaitlərinin və ya onların ekvivalentlərinin ödənilməli olan nominal (diskontlaşdırılmamış) məbləği ilə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

6.1.4. Ədalətli dəyər:

6.1.4.1. Aktivin ədalətli dəyər əsasında qiymətləndirilməsi onun müstəqil, yaxşı məlumatlandırılmış və bu cür əməliyyatı həyata keçirməkdə maraqlı olan tərəflər arasında mübadilə nəticəsində əldə edilə biləcək məbləğlə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur;

6.1.4.2. Öhdəliyin ədalətli dəyər əsasında qiymətləndirilməsi müstəqil, yaxşı məlumatlandırılmış və bu cür əməliyyatı həyata keçirməkdə maraqlı olan tərəflər arasında əməliyyatın icrası zamanı bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi üçün tələb olunan məbləğlə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

 

Fəsil 3. İlkin uçot sənədlərinin və mühasibat uçotu registrlərinin tərtibi

 

7. İlkin uçot sənədlərinin və mühasibat uçotu registrlərinin tərtibi qaydası

 

7.1. Büdcə Təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartlarına uyğun olaraq maliyyə hesabatlarını tərtib edən dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilmiş ilkin sənədlərin və uçot registrlərinin formalarından istifadə edir. Təsərrüfat əməliyyatlarının baş verməsi faktını əks etdirən ilkin uçot sənədləri mühasibat uçotu registrlərində yazılışlar üçün əsas hesab olunur.

7.2. İlkin sənədlər özündə aşağıdakı zəruri rekvizitləri əks etdirməlidir:

7.2.1. Sənədin (formanın) adı, nömrəsi, kodu, tərtib edilmə yeri və tarixi, sənəd tərtib edilən təşkilatın adı, təsərrüfat əməliyyatlarının məzmunu, təsərrüfat əməliyyatlarının rəsmiləşdirilməsinin düzgünlüyü üçün məsul şəxslərin vəzifələri, soyadı, adı, atasının adı, şəxsi imzaları və qanunvericiliklə tələb olunan digər rekvizitlər;

7.2.2. Əməliyyatların xarakterindən və uçot məlumatlarının işlənməsi texnologiyasından asılı olaraq ilkin sənədlərə əlavə rekvizitlər daxil edilə bilər:

7.2.2.1. İlkin sənədlər əməliyyatların baş verdiyi anda, bu mümkün olmadıqda isə əməliyyatlar bilavasitə qurtardıqdan sonra tərtib edilməlidir.

7.3. Sənədlərin keyfiyyətli tərtibatına, onların vaxtında mühasibat uçotunda əks etdirilməsi üçün müəyyən edilmiş müddətlərdə təqdim edilməsinə, sənədlərdəki məlumatların doğruluğuna məsuliyyəti həmin sənədləri hazırlamış və imza etmiş şəxslər daşıyırlar.

7.4. İlkin sənədlərə əsasən məlumatları işləyib qaydaya salmaq və onlara nəzarət etmək üçün icmal uçot sənədləri hazırlanmalıdır.

7.5. Uçot registrlərində qeydlər üçün əsas sayılan sənədlər qrafiklə müəyyən edilmiş vaxtlarda mühasibatlığa təhvil verilməlidir.

7.6. Pul vəsaitlərinin, material qiymətlərinin və başqa əmlakların qəbul-təhvili ilə əlaqədar əməliyyatlar ilkin sənədlər əsasında həyata keçirilən zaman iştirak edən hüquqi şəxsin nümayəndələrinə və ya fiziki şəxslərə sənədləşmənin bir nüsxəsi verilir. Əməliyyatda iştirak edənləri sənədlərin surəti ilə təmin etmək dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatda bu əməliyyatı rəsmiləşdirənin öhdəsinə düşür.

7.7. Mühasibat uçotunda əks etdirilməsi zəruri olan uçota qəbul edilmiş ilkin sənədlərdəki məlumatlar dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın mərkəzi aparatı tərəfindən yığılır və sistemləşdirilir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar tərəfindən müəyyən dövr ərzində aparılmış təsərrüfat əməliyyatları haqqında məlumatlar uçot registrlərindən qruplaşdırılmış şəkildə mühasibat uçotu hesablarına köçürülür.

7.8. İlkin sənədlərdə (ciddi hesabat blankları, kassa və bank sənədləri istisna olmaqla) və uçot registrlərində qeydsiz düzəlişlərə yol verilmir. Səhvlərin düzəlişi həmin sənədi imza etmiş şəxslərin imzası ilə düzəlişin tarixi göstərilməklə təsdiq edilməlidir. Ciddi hesabat blanklarında, kassa və bank sənədlərində heç bir düzəlişə yol verilmir. İlkin sənədlər, uçot registrləri, maliyyə hesabatları müəyyən edilmiş qaydaya və müddətə müvafiq olaraq saxlanılmalıdır. İlkin uçot sənədlərinə nəzarət Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

7.9. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar tərəfindən sintetik uçotun aparılması Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 18 yanvar 2016-cı il tarixli Q-02 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına və Milli Mühasibat Uçotu Standartlarına uyğun olaraq memorial order forması əsasında sintetik uçotun aparılması Qaydası”na uyğun həyata  keçirilir.[3]

7.10. Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin razılığı ilə icra hakimiyyəti orqanları onların səlahiyyətləri daxilində mühasibat uçotunun aparılması ilə əlaqədar digər uçot registrlərini tətbiq edə bilər.[4]

7.11. Memorial orderlər əməliyyat həyata keçirilən günün növbəti günündən gec olmayaraq (ilkin sənədlərin alınması üzrə) həm ayrı-ayrı sənədlərin, həm də eyniadlı sənədlərin əsasında tərtib edilir. Memorial orderlərdə subhesabların müxabirləşdirilməsi əməliyyatın xarakterindən asılı olaraq, bir subhesabın debeti və digər subhesabın krediti üzrə yazılır. Hər hesabat ayı bitdikdə bütün memorial orderlər, yığım cədvəlləri onlara aid olan sənədlərlə birlikdə xronoloji qaydada yığılmalı və tikilməlidir. Sənədlər az olduqda sənədləri üç ay ərzində bir qovluğa tikmək olar. Qovluğun üz qabığında dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın və ya mərkəzi mühasibatlığın adı, işin adı və sıra nömrəsi, hesabat dövrü – il və ay, memorial orderlərin başlanğıc və son nömrələri, işdəki vərəqlərin sayı yazılır.

7.12. Məzmunu ilkin uçot sənədlərində qəbul edilmiş informasiyaların mühasibat hesabatlarında əks etdirilməsi üçün onların hökmən mühasibat registrlərində cəmləşdirilməsi və sistemləşdirilməsi zəruridir. Registrlər sətir və sütunlardan ibarət olan xüsusi qrafalara bölünmüş kitablarda (jurnallarda), ayrı-ayrı vərəqlərdə, kartlarda, hesablama texnikasından istifadə edilən zaman elektron məlumat daşıyıcılarında başdan-başa, fasiləsiz, xronoloji, sistemli və digər qaydalarda qeydiyyatdan keçirmə yolu ilə yerinə yetirilir.[5]

7.13. Elektron məlumat daşıyıcıları vasitəsi ilə mühasibat uçotu registrlərini tərtib edən dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar, onların lazımi qaydada istifadəsi üçün mühasibatlığı müasir uçot texnikası və texniki vasitələrlə təmin etməlidir.

7.14. Azərbaycan Respublikası ərazisində fəaliyyət göstərən dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar mühasibat uçotu registrlərini Azərbaycan dilində aparmalıdır. Xaricdə fəaliyyət göstərən dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın Azərbaycan dilindəki mühasibat uçotu registrləri bu xarici ölkələrin qanunvericiliyi ilə müəyyən olunmuş tələblər əsasında xarici dillərə tərcümə edilə bilər.

7.15. Mühasibat uçotu registrlərinin və onlarda əks etdirilmiş məlumatların qorunub saxlanmasına baş mühasib, yaxud xüsusən bu işlər üçün dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın rəhbəri tərəfindən rəsmi təyin edilmiş şəxs cavabdehdir. Bütün memorial orderlər «Baş kitab»da qeydə alınır. «Baş kitab»da uçot bu Təlimatdakı Hesablar Planına uyğun subhesablar üzrə aparılır. “Baş kitab” ötən ilin yekun balansına müvafiq olaraq ilin əvvəlinə olan qalıq məbləği kitaba yazmaqla açılır. «Baş kitab»da yazılışlar memorial orderlərin tərtibi üzrə aparılır. Memorial orderlərin yığım cədvəllərinin tərtibi zamanı isə yazılışlar ayda bir dəfə aparılır. Memorial orderin məbləği əvvəl «Order üzrə məbləğ» sütununa, sonra isə müvafiq subhesabların debet və kreditlərinə yazılır. Bütün subhesablar üzrə ay ərzində debet və kredit üzrə dövriyyənin məbləği «Order üzrə məbləğ» sütununun yekununa bərabər olmalıdır. Ay ərzində dövriyyələrdən sonra hər bir subhesab üzrə növbəti ayın əvvəlinə qalıq çıxarılır.[6]

7.16. Əllə tərtib olunan mühasibat kitablarında səhifələr nömrələnir və qaytanlanır. Kitabın son səhifəsində səhifələrin yekun sayı göstərilməklə dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın baş mühasibi və bu təşkilatın rəhbəri tərəfindən təyin edilmiş digər mühasibatlıq işçisinin imzası ilə təsdiq edilir və möhürlənir. Hər kitabda dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın, mərkəzi mühasibatlığın adı və kitabın açıldığı tarix yazılır. Kitabda açılmış subhesabların adı olmalıdır. Müəyyən bir subhesab üzrə yazılışlar kitabın digər səhifəsinə köçürülərkən, həmin subhesab üzrə başlıqda, yeni səhifənin nömrəsi göstərilməklə yazılışın köçürülməsi haqqında qeyd edilir.

7.17. Hesabat dövrü başa çatan zaman mühasibat uçotu kitablarında boş səhifələr növbəti hesabat dövrünün əməliyyatlarının yazılışları üçün istifadə oluna bilər. Mühasibat uçotunun registrlərində yazılışlar ilkin sənədlər alınan günün növbəti günündən gec olmayaraq ilkin sənədlərə əsasən mürəkkəblə, diyircəkli qələmlə və ya avtomatlaşdırılmış üsulla aparılır. Mühasibat uçotunun registrləri həmçinin kompyuterlə və ya müasir hesablama texnikası vasitəsi ilə tərtib edilir. Hər ayın sonunda analitik uçot registrlərində dövriyyənin yekunu hesablanılır və subhesablar üzrə qalıqlar çıxarılır. İlin əvvəlinə olan dövriyyə balansının məlumatları (qalıqları) hesabat dövründən əvvəlki dövrün sonuna təsdiq edilmiş yekun balansının məlumatlarına uyğun olmalıdır. Hesabat ilinin əvvəlinə dövriyyə balansının məlumatları dəyişilərsə onun səbəbləri aydınlaşdırılmalıdır.[7]

7.18. İlkin sənədlər, uçot registrləri və maliyyə hesabatları arxivə təhvil verilənə qədər mühasibatlıqda xüsusi yerlərdə və ya baş mühasib tərəfindən məsul edilmiş şəxslərin cavabdehliyi altında bağlı rəflərdə mühafizə olunur. Mühasibat sənədləri dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların mühasibat arxivində müəyyən olunmuş müddət ərzində mühafizə olunur. Mühafizə müddəti bitdikdən sonra mühasibat sənədləri müəyyən olunmuş qaydada müvafiq dövlət arxivinə təhvil verilir. Sənədlərin arxivə təhvil verilməsini və ya qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq ləğv edilməsini təsdiq edən aktlar mühasibatlıqda daimi mühafizə edilməlidir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların ilkin sənədlər, uçot registrləri, maliyyə hesabatları istintaq orqanları, prokurorluq və məhkəmə tərəfindən ibtidai istintaq üçün Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan qanunvericiliyinə müvafiq olaraq bu orqanların qərarı əsasında götürülə bilər. Sənədlər götürülən zaman protokol tərtib edilir, protokolun surəti iltizam almaqla dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın müvafiq vəzifəli şəxsinə verilir. Sənədləri götürən orqanların razılığı və nümayəndələrinin iştirakı ilə dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların müvafiq vəzifəli şəxsləri sənədlərin götürülməsi tarixi və əsasını göstərməklə onların surətini çıxara bilərlər. İlkin sənədlərin, uçot registrlərinin və maliyyə hesabatlarının itməsi hallarında dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın rəhbərinin əmri ilə bu halların səbəblərini araşdıran komissiya yaradılır. Komissiyanın işinin nəticəsi dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın rəhbəri tərəfindən təsdiq olunan aktla rəsmiləşdirilir. Aktın surəti yuxarı təşkilatlara göndərilir.

 

Fəsil 4. Mühasibat xidmətinin təşkili

 

8. Mühasibat xidməti

 

8.1. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların mühasibat uçotu bu təşkilatlar tərəfindən təşkil edilmiş mühasibatlıqlar və ya mərkəzi mühasibatlıqlar tərəfindən həyata keçirilir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların mühasibatlıqları və ya bu təşkilatların aparatlarının tərkibində təşkil edilmiş mərkəzi mühasibatlıqlar Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin müəyyən etdiyi qaydada illik maliyyə hesabatlarını tərtib və təqdim etməlidir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən maliyyə hesabatlarının və birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarının hazırlanması, təqdim olunması, uçot sənədlərinin saxlanılması ilə əlaqədar qanunvericiliyin pozulmasına görə təqsirkar olan şəxslər müəyyən olunmuş qaydada məsuliyyət daşıyırlar. Bu cür halların qarşısını almaq üçün maliyyə hesabatlarının elementlərinin (aktivlərin, öhdəliklərin, kapitalın, gəlir və xərclərin), təşkilatlararası hesablaşmaların, pul vəsaitlərinin və maddi qiymətlilərin, öhdəliklərin icrasının və digər maliyyə-təsərrüfat faktlarının uçotda düzgün əks olunması məsələləri mühasibat xidməti tərəfindən daim diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.

8.2. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən ləğv edilən dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın ləğvi haqqında qərar qəbul olunarkən müəyyən edilmiş tarixə dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat yekun maliyyə hesabatlarını və yekun birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını tərtib edir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın ləğvinə dair əməliyyatların uçotuna, yekun maliyyə hesabatlarının və yekun birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarının tərtibinə görə məsuliyyəti bu təşkilatın ləğvini aparan ləğv komissiyası daşıyır. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın əmlakı ləğv komissiyasının müəyyən olunmuş qaydada təyin etdiyi qiymətlərlə uçota alınır. Ümidsiz borclar və zərərlər yekun maliyyə hesabatlarına və yekun birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarına daxil edilmir. Ləğv olunan dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın öhdəlikləri dəqiqləşdirilərək yekun “Maliyyə vəziyyəti haqqında” hesabatda əks etdirilir və “Əhəmiyyətli uçot siyasətləri və izahlı qeydlər”də ödəniş günündən başlayaraq öhdəliklərin yerinə yetirilməsi xronoloji ardıcıllıqla bölgü üzrə göstərilir.

8.3. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda təşkil edilmiş mühasibatlıqlar və mərkəzi mühasibatlıqlar vasitəsi ilə aşağıdakı işlər (xidmətlər) həyata keçirilir:

8.3.1.           mühasibat uçotunun mərkəzləşdirilməsi zamanı malların tədarükü üçün müqavilələrin hazırlanması və işlərin yerinə yetirilməsi üçün xidmətlərin göstərilməsi;

8.3.2.           müəyyən olunmuş qaydada təsərrüfat və digər ehtiyaclar üçün avans alınması və öz işçilərinə avans verilməsi;

8.3.3.           smeta ilə nəzərdə tutulan xərclərin büdcə təxsisatı hesabına ödənilməsinin təmin edilməsi;

8.3.4.           Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın ehtiyacları üçün müəyyən olunmuş normalara müvafiq olaraq material, yeyinti məhsulları və digər maddi qiymətlilərin istifadəyə verilməsi və xərcə silinməsi;

8.3.5.           təhtəlhesab şəxslərin avans hesabatlarını, inventarizasiya sənədlərini, qüvvədə olan qaydalara müvafiq olaraq köhnəlmiş və yararsız hala düşmüş əsas vəsaitlərin və maddi qiymətlilərin silinməsi üzrə təsdiq olunmuş aktların hesabata daxil edilməsi;

8.3.6.           dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın məqsədli təyinatla və büdcə-maliyyə intizamına uyğun, maddi qiymətlilərin və pul vəsaitlərinin qənaətlə istifadəsini təmin etməklə smeta ilə nəzərdə tutulmuş tədbirlərin yerinə yetirilməsi üçün dövlət vəsaitlərinin xərclənməsi üzrə əməliyyatlarının aparılması;

8.3.7.           dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinə aid olan digər məsələləri həll etmək üçün xidmət olunan dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın zəruri olan xərcləri ilə bağlı ödənişlərin təmin edilməsi.

8.4.                 Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda mühasibatlığın və ya mərkəzi mühasibatlığın işinin təşkili baş mühasib və ya mühasibat xidmətinin rəhbəri tərəfindən həyata keçirilir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda baş mühasib və ya mühasibat xidmətinin rəhbəri vəzifəsinə təyin edilmək üçün aşağıdakı tələblər gözlənilməlidir:

8.4.1.           baş mühasib (mühasibat xidmətinin rəhbəri) üçün ali iqtisadi təhsilin və dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatda mühasib vəzifəsində azı 2 illik iş stajının olması və ya orta ixtisas təhsilinin və dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatda mühasib vəzifəsində azı 5 illik iş stajının olması.

8.5.                 Bu tələblər baş mühasibin imza hüququ olan müavininə də şamil edilir. Baş mühasib və ya mühasibat xidməti rəhbərinin hüquqları aşağıdakılardan ibarətdir:

8.5.1.           mühasibat uçotunun aparılması və maliyyə hesabatlarının tərtibi zamanı bütün mühasibat sənədlərini (bank sənədləri, kassa mədaxil və məxaric orderləri, ödəniş üçün kassaya təqdim edilən əmək haqqı üzrə ödəniş cədvəlləri və digər mühasibat sənədləri) ikinci imza etmək hüququna malikdir;[8]

8.5.2.           ayrı-ayrı dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın tərkibinə daxil olan bölmələrdən, həmçinin mərkəzi mühasibatlıq tərəfindən xidmət olunan dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlardan mühasibat uçotu və nəzarət üçün lazımi sənədləri vaxtında mühasibatlığa (mərkəzi mühasibatlığa) təhvil verilməsini tələb edir.

8.6.                 Baş mühasibin və ya baş mühasib olmadıqda xüsusi sərəncamla imza etmək səlahiyyəti verilmiş mühasibatlıq işçisinin imzası olmayan sənədlər etibarsız hesab edilir və icra üçün qəbul edilmir. Baş mühasib və ya mühasibat xidmətinin rəhbəri aşağıdakı vəzifələri həyata keçirir:

8.6.1.           mühasibat uçotunun aparılmasına və maliyyə hesabatlarının müəyyən edilmiş müddətlərdə tərtib və təqdim edilməsinə rəhbərlik edir və öz sisteminə daxil olan qurumların (idarələrin, şöbələrin) mühasibat xidmətinin icrasını təmin edir;

8.6.2.           hər bir işçinin öz vəzifələrini bilməsi və onların yerinə yetirilməsində müvafiq məsuliyyət daşıması üçün mühasibatlığın işçilərinin xidməti vəzifələrini təyin edir;

8.6.3.           mühasibatlıqda və mərkəzi mühasibatlıqda işçilər arasında xidməti vəzifələrin bölgüsü zamanı işin həcmindən və funksional əlamətlərindən asılı olaraq müvafiq işçi qruplarının yaradılmasını təşkil edir. Bu qruplar dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın mühasibat uçotunun əməliyyatları üzrə bütün ilkin sənədləşmələrin tərtibini, maddi məsul şəxslərdə olan maddi qiymətlilərin uçotunun aparılmasını və vəzifələrin bölgüsü zamanı nəzərdə tutulmuş digər işlərin yerinə yetirilməsini təmin edir;

8.6.4.           maddi qiymətlilər və pul vəsaitləri, həmçinin debitor və kreditorlarla hesablaşmaların qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun olaraq inventarizasiya olunmasını təmin edir;

8.6.5.           sənədlərlə işləyən dövrdə onların qorunub saxlanılmasının təmin edilməsinə və vaxtında arxivə verilməsinə məsuliyyət daşıyır;

8.6.6.           kassa kitabının düzgün tərtib edilməsinə və kassa əməliyyatlarının aparılmasına nəzarət edir.

8.7.                 Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar Milli Mühasibat Uçotu Standartlarına uyğun olaraq maliyyə hesabatlarının tərtib olunması üçün mühasibat uçotunun aparılması zamanı bu Təlimatla müəyyən edilmiş Hesablar Planından istifadə etməlidir.

 

II Bölmə. Milli Standartlara uyğun olaraq müəyyən edilmiş mühasibat uçotunun Hesablar Planının konseptual əsasları və onun əsasında mühasibat uçotunun aparılması

 

Fəsil 5. Milli Standartlara uyğun olaraq müəyyən edilmiş mühasibat uçotu

 

9.                  Milli Standartlara uyğun olaraq müəyyən edilmiş mühasibat uçotunun Hesablar Planının konseptual əsasları

 

9.1. Milli Standartların tələblərinə cavab verən mühasibat uçotunun Hesablar Planı bu Standartlara əsaslanan ehtimallar (prinsiplər), maliyyə hesabatlarının keyfiyyət xüsusiyyətləri və maliyyə hesabatları elementlərinin qiymətləndirmə metodlarına uyğun olaraq hazırlanmış və təsdiq edilmişdir. Hesablar Planı dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən təqdim edilən “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”da digər müvafiq maliyyə hesabatlarından fərqli olaraq informasiyanı daha dolğun təcəssüm edir. Hesablar Planı maliyyə hesabatı elementlərinin qruplaşdırılması və dəyər ifadəsində cari vəziyyətinin əks etdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Hesablar Planı üzrə hesablar artan likvidlik dərəcəsi qaydasında düzülmüşdür. Hesablar Planında mühasibat uçotunun hesablarının nömrəsi, o cümlədən sintetik hesabların nömrəsi 3 rəqəmdən,  subhesabların nömrəsi 4 və ya 5 rəqəmdən ibarət olmaqla müəyyən edilmişdir. Nömrənin birinci rəqəmi aid olduğu bölməni, ikinci rəqəm aid olduğu maddəni, üçüncü rəqəm aid olduğu sintetik hesablar qrupunu, dördüncü və beşinci rəqəm isə sintetik hesabın müvafiq subhesablar qrupunu göstərir. Hesablar Planında təhlilin, nəzarətin aparılması və maliyyə hesabatlarının tərtib olunması tələblərindən asılı olaraq müəyyən olunmuş subhesablardan istifadə edilməlidir. Büdcədən maliyyələşən təşkilatın təsdiq olunmuş uçot siyasətinə uyğun olaraq həmin subhesablardan bəzilərinin məzmunu dəqiqləşdirilə, bəzi subhesablar çıxarıla, birləşdirilə, eləcə də əlavə subhesablar daxil edilə bilər.

9.2. “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın müvafiq maddələrində təşkilat tərəfindən hesabat dövrünün sonuna sintetik hesabların yekunlaşdırılmış qalıqları əks etdirilir.

9.3. Təşkilatın fəaliyyəti ilə bağlı baş vermiş maliyyə-təsərrüfat əməliyyatları vahid Hesablar Planı (sintetik hesabları, subhesabları) vasitəsilə müvafiq maliyyə hesabatlarında əks etdirilir. Sintetik hesablar maliyyə hesabatlarının elementlərinin (aktivlərin, öhdəliklərin və kapitalın, habelə gəlir və xərclərin) müəyyən edilmiş növlər və əlamətlər üzrə ümumiləşdirilmiş informasiyasının qruplaşdırılmasını təmin edir. Sintetik hesabın bir hissəsini təşkil edən subhesab isə özündə qruplaşdırılmış analitik uçot məlumatlarını əks etdirməklə, göstərilən sintetik hesabda maliyyə hesabatlarının elementləri barədə ümumiləşdirilmiş informasiyanı açıqlayır.

9.4. Bu Təlimatla müəyyən edilən Hesablar Planı dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların iş xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Hesablar Planı aşağıdakı bölmələrdən ibarətdir:

9.4.1. Bölmə 1. “Qısamüddətli aktivlər”

9.4.2. Bölmə 2. “Uzunmüddətli aktivlər”

9.4.3. Bölmə 3. “Qısamüddətli öhdəliklər”

9.4.4. Bölmə 4. “Uzunmüddətli öhdəliklər”

9.4.5. Bölmə 5. “Xalis aktivlər(Kapital)”

9.4.6. Bölmə 6. “Gəlirlər”

9.4.7. Bölmə 7. “Xərclər”

9.4.8. Bölmə 8. “Mənfəət (zərər)”.

 

Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlar üçün Hesablar Planı

 

Maliyyə

Hesabatının

bölməsi/ bvbvvsi

Hesabın ¹-si

Tövsiyə olunan subhesab ¹-si

Adı

1

 

 

Qısamüddətli aktivlər

10

 

 

Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri

 

101

 

Kassa

 

102

 

Yolda olan pul köçürmələri

 

103

 

Bankda olan hesablaşma hesabları

 

 

103-1

Dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərinin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri

 

 

103-2

Kapital qoyuluşu üzrə dövlət büdcəsindən mərkəzləşdirilmiş xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri

 

 

103-3

Başqa (sair) büdcələrin hesabına xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri

 

 

103-4

Tapşırıqlar üzrə məbləğlər

 

 

103-5

Xüsusi vəsaitlər

 

 

103-6

Vergilər, rüsumlar və cərimələr

 

 

103-7

Büdcədənkənar fondlar

 

 

103-8

Valyutada olan pul vəsaitləri

 

 

103-9

Dövlət büdcəsinin yerli xərclərinin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri

 

 

103-10

Kapital qoyuluşu üzrə dövlət büdcəsindən yerli xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri

 

104

 

Tələblərə əsasən verilən digər bank hesabları

 

105

 

Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri

 

 

105-1

Akkreditivlər

 

 

105-2

Limitləşdirilmiş çek kitabçaları

 

 

105-3

Pul sənədləri

 

 

105-4

Maliyyə qoyuluşları

11

 

 

Qısamüddətli debitor borcları

 

111

 

Qısamüddətli debitor borcları

 

 

111-1

Malların satışı üzrə qısamüddətli debitor borcları

 

 

111-2

Xidmətlərin göstərilməsi üzrə qısamüddətli debitor borcları

 

 

111-3

Tikinti müqaviləsi üzrə qısamüddətli debitor borcları

 

 

111-6

Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli debitor borcları

 

 

111-7

Sair gəlirlər üzrə qısamüddətli debitor borcları

 

 

111-8

İşçi heyəti üzrə qısamüddətli debitor borcları

 

 

111-10

Digər qısamüddətli debitor borcları

12

 

 

Ehtiyatlar

 

121

 

Material ehtiyatları

 

 

121-1

Xammal

 

 

121-2

Materiallar

 

 

121-3

Qablaşdırma materialları

 

122

 

İstifadə olunmuş məsrəflər

 

 

122-1

İstifadə olunmuş mallar

 

 

122-2

İstifadə olunmuş xammal

 

 

122-3

İstifadə olunmuş materiallar

 

 

122-4

İşçi heyətinə məsrəflər

 

 

122-5

Aktivlərin amortizasiyası

 

 

122-9

Sair məsrəflər

 

123

 

Tikinti müqavilələri üzrə bitməmiş tikinti işləri

 

124

 

Hazır məhsul

 

125

 

Satış məqsədilə saxlanılan digər aktivlər

 

126

 

Digər ehtiyatlar

 

127

 

Ehtiyatların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər

13

 

 

Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri

 

131

 

Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar

 

132

 

Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli  investisiyalar

 

133

 

Verilmiş qısamüddətli borclar

 

134

 

Digər qısamüddətli investisiyalar

 

135

 

Sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər

14

 

 

Sair qısamüddətli aktivlər

 

143

 

Verilmiş qısamüddətli avanslar

 

144

 

Təhtəlhesab məbləğlər

 

145

 

Digər qısamüddətli aktivlər

2

 

 

Uzunmüddətli aktivlər

22

 

 

Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri

 

222

 

Verilmiş uzunmüddətli borclar

 

223

 

Digər uzunmüddətli investisiyalar

 

224

 

Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər

23

 

 

Torpaq, tikili və avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlər

 

231

 

Torpaq, tikili və avadanlıq

 

 

231-1

Torpaq

 

 

231-2

Tikili və avadanlıq

 

 

231-3

Nəqliyyat vasitəsi

 

 

231-4

Sair torpaq, tikili və avadanlıq

 

232

 

Torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası

 

 

232-2

Tikili və avadanlığın amortizasiyası

 

 

232-3

Nəqliyyat vasitəsinin amortizasiyası

 

 

232-4

Sair torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası

 

233

 

Torpaq, tikili və avadanlıq üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər

 

234

 

Bioloji aktivlər

 

 

234-1

Bitkilər

 

 

234-2

Heyvanlar

 

 

234-3

Bioloji aktivlər üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər

 

235

 

Bioloji aktivlərin amortizasiyası

 

 

235-1

Bitkilərin amortizasiyası

 

 

235-2

Heyvanların amortizasiyası

 

236

 

Daşınmaz əmlaka investisiyalar

 

237

 

Daşınmaz əmlaka investisiyaların amortizasiyası

 

238

 

Daşınmaz əmlaka investisiyalar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər

24

 

 

Qeyri-maddi aktivlər

 

241

 

Qeyri-maddi aktivlər

 

 

241-1

Elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işləri

 

 

241-3

Proqram təminatı

 

 

241-4

Patentlər

 

 

241-5

Müəllif hüquqları

 

 

241-6

Lisenziyalar

 

 

241-7

Ticarət markaları

 

 

241-8

Digər qeyri-maddi aktivlər

 

242

 

Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası

 

 

242-1

Elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərinin amortizasiyası

 

 

242-3

Proqram təminatının amortizasiyası

 

 

242-4

Patentlərin amortizasiyası

 

 

242-5

Müəllif hüquqlarının amortizasiyası

 

 

242-6

Lisenziyaların amortizasiyası

 

 

242-7

Ticarət markalarının amortizasiyası

 

 

242-8

Digər qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası

 

243

 

Qeyri-maddi aktivlər üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər

25

 

 

Sair uzunmüddətli qeyri - maliyyə aktivləri

 

251

 

Sair uzunmüddətli qeyri - maliyyə aktivləri

3

 

 

Qısamüddətli öhdəliklər

30

 

 

Qısamüddətli kreditor borcları

 

301

 

Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları

 

302

 

Törəmə(asılı) müəssisələrə qısamüddətli kreditor borcları

 

304

 

İcarə ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları

 

305

 

Tikinti müqavilələri ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları

 

306

 

Faizlər ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları

 

307

 

Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar

 

308

 

Vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər

 

 

308-1

Vergi öhdəlikləri

 

 

308-2

Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər

 

 

308-3

Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər

 

309

 

Digər qısamüddətli kreditor borcları

31

 

 

Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər

 

311

 

Qısamüddətli bank kreditləri

 

 

311-1

Bank overdraftı

 

312

 

İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri

 

314

 

Qısamüddətli borclar

 

317

 

Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər

32

 

 

Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər

 

321

 

İşdən azadolma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər

 

323

 

Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri

 

324

 

Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər

33

 

 

Sair qısamüddətli öhdəliklər

 

331

 

Qısamüddətli pensiya öhdəlikləri

 

332

 

Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri

 

333

 

Alınmış qısamüddətli avanslar

 

334

 

Qısamüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar

 

335

 

Digər qısamüddətli öhdəliklər

4

 

 

Uzunmüddətli öhdəliklər

40

 

 

Uzunmüddətli kreditor borcları

 

401

 

Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları

 

402

 

Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli kreditor borcları

 

403

 

Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları

 

404

 

Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları

 

405

 

Digər uzunmüddətli kreditor borcları

41

 

 

Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər

 

411

 

Uzunmüddətli bank kreditləri

 

412

 

İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri

 

414

 

Uzunmüddətli borclar

 

416

 

İcarə üzrə uzunmüddətli öhdəliklər

 

418

 

Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər

42

 

 

Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər

 

422

 

Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri

 

424

 

Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər

5

 

 

Xalis Aktivlər (Kapital)

50

 

 

Ödənilmiş nizamnamə (nominal) kapitalı

 

501

 

Nizamnamə (nominal) kapitalı

 

502

 

Nizamnamə (nominal) kapitalının ödənilməmiş hissəsi

52

 

 

Geri alınmış kapital (səhmlər)

 

521  

 

Geri alınmış kapital (səhmlər)

53

 

 

Kapital ehtiyatları

 

531

 

Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat

 

532

 

Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat fondları

 

533

 

Qanunvericiliyə əsasən yaradılan ehtiyat fondları

 

535

 

Digər ehtiyat fondlar

54

 

 

Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)

 

541

 

Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər)

 

542

 

Uçot siyasətində dəyişikliklər və əhəmiyyətli səhvlər ilə bağlı mənfəət (zərər) üzrə düzəlişlər

 

543

 

Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)

6

 

 

Gəlirlər

61

 

 

Birja əməliyyatlarından gəlirlər

 

611

 

Satış

 

 

611-1

Malların satışı

 

 

611-2

Xidmətlərin göstərilməsi üzrə gəlir

 

 

611-3

Tikinti müqavilələri üzrə gəlir

 

 

611-5

İcarə üzrə gəlir

 

 

611-6

Sair satış

 

612

 

Satılmış malların qaytarılması

 

613

 

Verilmiş güzəştlər

62

 

 

Qeyri-birja əməliyyatlarından gəlirlər

 

621

 

Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər

 

622

 

Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər

 

623

 

Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr

 

624

 

Digər təşkilatlardan köçürmələr

 

625

 

Sair gəlirlər

63

 

 

Digər gəlirlər

 

631

 

Digər əməliyyat gəlirləri

 

 

631-1

Torpaq, tikili, avadanlığın və digər uzunmüddətli aktivlərin satışından gəlirlər

 

 

631-2

Yenidən qiymətləndirilmədən gəlirlər

 

 

631-3

Əvəzsiz olaraq alınmış aktivlər

 

 

631-4

Cərimələr və digər oxşar ödənişlər

 

 

631-5

Keçmiş illər üzrə gəlirlər

 

 

631-6

Ümidsiz borcların bərpası

 

 

631-7

Silinmiş ehtiyatların bərpası

 

 

631-8

Məzənnə fərqləri üzrə gəlirlər

 

632

 

Fəaliyyətin dayandırılmasından qazanclar

 

633

 

Maliyyə gəlirləri

 

 

633-1

Faiz gəliri

 

 

633-2

Qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri

 

 

633-3

Dividend üzrə gəlir

7

 

 

Xərclər

70

 

 

Birja gəlirləri üzrə xərclər

 

701

 

İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri

 

702

 

Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri

 

703

 

Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri

72

 

 

Maliyyə xərcləri

 

721

 

Faiz xərcləri

 

 

721-1

Qısamüddətli bank kreditləri üzrə faiz xərcləri

 

 

721-2

Uzunmüddətli bank kreditləri üzrə faiz xərcləri

 

722

 

İşçilər üçün bank kreditləri üzrə faiz xərcləri

 

 

722-1

İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri üzrə faiz xərcləri

 

 

722-2

İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri üzrə faiz xərcləri

 

725

 

Digər maliyyə xərcləri

73

 

 

Qeyri-birja gəlirləri üzrə xərclər

 

731

 

İstehsal olunmuş məhsulların dəyəri

 

732

 

Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri

 

733

 

Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri

74

 

 

Sair mənbələr hesabına xərclər

 

741

 

İstehsal olunmuş məhsulun dəyəri

 

742

 

Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri

 

743

 

Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri

8

 

 

Mənfəət (zərər)

80

 

 

Ümumi Mənfəət (zərər)

 

801

 

Ümumi mənfəət (zərər)

 

Fəsil 6. Hesablar Planında Bölmə 1. “Qısamüddətli aktivlər”ə daxil olan hesablar

 

10. Qısamüddətli aktivlər

 

10.1. “Qısamüddətli aktivlər” bölməsində təşkilat tərəfindən nəzarət edilən və gələcəkdə səmərənin əldə edilməsi gözlənilən, növbəti hesabat dövrü və ya təşkilatın adi əməliyyat dövrü ərzində pul vəsaitlərinə çevrilməsi gözlənilən aktivlər uçota alınır. Qısamüddətli aktivlər aşağıdakı maddələrə bölünür:

10.1.1. 10 - “Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri”;

10.1.2. 11 - “Qısamüddətli debitor borcları”;

10.1.3. 12 - “Ehtiyatlar”;

10.1.4. 13 - “Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri”;

10.1.5. 14 - “Sair qısamüddətli aktivlər”.

10.2. Bu bölmədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı iş və xidmətlərin icrasının təmin edilməsi üçün pul vəsaitləri və onların ekvivalentlərinin, o cümlədən, kassada, bankda olan hesablarda, tələblərə əsasən verilən digər bank hesablarında olan pul vəsaitlərinin, habelə yolda olan pul vəsaitlərinin və digər pul ekvivalentlərinin hərəkəti uçota alınır. Həmçinin, bu bölmə təşkilatın yerinə yetirdiyi iş və göstərdiyi xidmətlə bağlı ehtiyatların, o cümlədən, material ehtiyatlarının, istifadə olunmuş məsrəflərin, tikinti müqavilələri üzrə bitməmiş tikinti işlərinin, hazır məhsulun, başqa ehtiyatların hərəkəti uçota alınır.

 

11. Pul vəsaitləri və onların ekvivalentlərinin uçotu

 

11.1. Pul vəsaitləri və onların ekvivalentlərinin uçotu Hesablar Planının 10-cu maddəsində əks etdirilir. Bu maddə aşağıdakı sintetik hesablardan ibarətdir:

11.1.1. 101 ¹li “Kassa“;

11.1.2. 102 ¹li “Yolda olan pul köçürmələri“;

11.1.3. 103 ¹li “Bankda olan hesablaşma hesabları“;

11.1.4. 104 ¹li “Tələblərə əsasən verilən digər bank hesabları”;

11.1.5. 105 ¹li “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri“.

11.2. 101 ¹li “Kassa“ hesabında təşkilatın kassalarında milli və xarici valyutada olan pul vəsaitlərinin mövcudluğu və hərəkəti uçota alınır.

11.3. Pul vəsaitləri kassaya daxil olduqda 101 ¹li hesabın debeti və müvafiq hesabların krediti, ödənildikdə isə 101 ¹li hesabın krediti və müvafiq hesabların debeti üzrə əks etdirilir.

11.4. Nağd pul vəsaitlərinin alınması üçün çek kassirin və ya onu əvəz edən şəxsin adına yazılır.

11.5. Bir neçə bölməsi olan təşkilatlarda əmək haqqının, müvəqqəti iş qabiliyyətini itirdiyinə görə müavinətlərin, təqaüdlərin, pensiyaların və başqa ödənişlərin verilməsi təşkilatın rəhbərinin yazılı sərəncamına əsasən kassirdən başqa müəyyən şəxslərə (baş mühasib istisna olmaqla) də həvalə edilə bilər. Bu zaman həmin şəxslərlə tam maddi məsuliyyət barədə yazılı müqavilə bağlanılmalıdır. Kassir tərəfindən maddi-məsul şəxslərə verilən nağd pul vəsaitlərinin uçotu müvafiq çoxqrafalı kitabda aparılır.

11.6. Xidmət göstərilən təşkilatlar uzaqda yerləşdiyindən ödəniş cədvəlləri məsul şəxslər tərəfindən mühasibatlığa 3 gün müddətində qaytarıla bilmədiyi hallarda əmək haqqının ödənişi təhtəlhesab şəxslər tərəfindən həyata keçirilməlidir. Belə hallarda əmək haqqı ödənişləri üçün zəruri olan məbləğ kassadan kassa məxaric orderi üzrə təhtəlhesab şəxsə verilir və 144 ¹li hesabın debetində əks etdirilir.[9]

11.7. Kassir tərəfindən kassa kitabında pul vəsaitlərinin mədaxili və ya məxarici haqqında yazılışlar hər bir kassa orderi və ya onu əvəz edən sənəd üzrə əməliyyat baş verdikdən sonra dərhal həyata keçirilməlidir.

11.8. Hər iş gününün sonunda kassir gün ərzində əməliyyatların yekununu hesablayaraq, növbəti iş gününün əvvəlinə kassada olan pul vəsaitlərinin qalığını çıxarır, mədaxil və məxaric sənədləri ilə birlikdə kassa hesabatının surətini (gün ərzində kassa kitabında yazılışların surətini) kassa kitabına imza etdirməklə mühasibatlığa təqdim edir.

11.9. Təşkilatlarda kassa əməliyyatlarının analitik uçotu kassa mədaxil orderlərində, kassa məxaric orderlərində və kassa kitabında aparılır.

11.10. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda kassa əməliyyatları Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 16 iyul 2013-cü il tarixli Q-16 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda kassa əməliyyatlarının aparılması qaydaları”na uyğun olaraq aparılır.[10]

11.11. 102 ¹li “Yolda olan pul köçürmələri” hesabında yolda olan pul vəsaitləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatların hərəkəti uçota alınır.

11.12. Bu hesabda baş təxsisat sərəncamçılarının köçürdüyü, lakin hələ təşkilatlara çatmamış pul vəsaitlərinin hərəkəti əks etdirilir. Bu zaman, 102 ¹li hesabın debeti və 111 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.13. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın hesabına yolda olan pul köçürmələri üzrə daxil olan məbləğlər 103 ¹li hesabın müvafiq subhesabların debeti və 102 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

11.14. 103 ¹li “bankda olan hesablaşma hesabları” sintetik hesabda təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı əldə olunmuş pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

11.15. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın hesablarında vəsaitlərin hərəkəti üzrə əməliyyatların uçotu memorial order ¹ 2-də aparılır.[11]

11.16. Hesabat dövrünün sonuna 103 ¹li sintetik hesab üzrə qalıq xəzinədarlıq orqanlarının hesablarındakı təxsisat qalıqlarına uyğun gəlməlidir.

11.17. Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

11.17.1. 103-1 ¹li “Dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərinin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri”;

11.17.2. 103-2 ¹li “Kapital qoyuluşu üzrə dövlət büdcəsindən mərkəzləşdirilmiş xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri”;

11.17.3. 103-3 ¹li “Başqa (sair) büdcələr hesabına xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri”.

11.17.4. 103-4 ¹li “Tapşırıqlar üzrə məbləğlər”;

11.17.5. 103-5 ¹li “Xüsusi vəsaitlər”;

11.17.6. 103-6 ¹li “Vergilər, rüsumlar və cərimələr”;

11.17.7. 103-7 ¹li “Büdcədənkənar fondlar”;

11.17.8. 103-8 ¹li “Valyutada olan pul vəsaitləri”;

11.17.9. 103-9 ¹li “Dövlət büdcəsinin yerli xərclərinin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri”;

11.17.10. 103-10 ¹li “Kapital qoyuluşu üzrə dövlət büdcəsindən yerli xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri”.

11.18. 103-1 ¹li “Dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərinin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri” subhesabında dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərdən maliyyələşən təşkilatlarının pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

11.19. Dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərdən maliyyələşən təşkilat tərəfindən dövlət büdcəsindən vəsaitin alınması üçün baş təxsisat sərəncamçısına sifariş təqdim edildikdə 111-10 ¹li subhesabın debeti və 334 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.20. Baş təxsisat sərəncamçılarından alınmış vəsaitlər 103-1 ¹li subhesabın debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.21. Baş təxsisatçılar tərəfindən maliyyələşmələr geri çağırıldıqda 103-1 ¹li subhesabların krediti üzrə və 111-10 ¹li subhesabın debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, maliyyələşmələrin geri çağırılması üzrə məbləğlər 334 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.22. Kreditor borclarının və öhdəliklərin ödənilməsi ilə bağlı əməliyyat üzrə mühasibat yazılışları 103-1 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq hesabların (301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311) debetində əks etdirilir.

11.23. 103-2 ¹li “Kapital qoyuluşu üzrə dövlət büdcəsindən mərkəzləşdirilmiş xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri” subhesabında dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərdən maliyyələşən kapital qoyuluşlarının və digər tədbirlərin (əgər kapital qoyuluşlarının uçotu xərc smetasının yerinə yetirilməsi üzrə vahid balansda həyata keçirilərsə) maliyyələşdirilməsi məqsədilə büdcə vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

11.24. Dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərdən maliyyələşən təşkilatı tərəfindən kapital qoyuluşları və digər tədbirlərin maliyyələşdirilməsi məqsədi ilə dövlət büdcəsindən vəsaitin alınması üçün baş təxsisat sərəncamçısına sifariş təqdim edildikdə 111-10 ¹li subhesabın debeti və 334 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.25. Baş təxsisat sərəncamçılarından alınmış vəsaitlər 103-2 ¹li subhesabın debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.26. Baş təxsisatçılar tərəfindən maliyyələşmələr geri çağırıldıqda 103-2 ¹li subhesabların krediti üzrə və 111-10 ¹li subhesabın debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, maliyyələşmələrin geri çağırılması üzrə məbləğlər 334 ¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.27. Kapital qoyuluşlarının və digər tədbirlər üzrə məsrəflərin ödənilməsi 103-2 ¹li subhesabın krediti və müvafiq hesabların (101, 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311, 335, 401, 402, 403,405) debetində uçota alınır.

11.28. 103-3 ¹li “Başqa (sair) büdcələrin hesabına xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri” subhesabında təşkilatın digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər, kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələrin, habelə digər təşkilatlardan köçürmələrin hərəkəti uçota alınır.

11.29. Təşkilat tərəfindən başqa (sair) büdcələrin hesabına vəsaitin alınması rəsmiləşdirildikdə 111-2 ¹li subhesabın debeti və 623, 624, 625 ¹li hesabların müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.30. Başqa (sair) büdcələrin hesabına alınmış vəsaitlər 103-3 ¹li subhesabın debeti və 111-2, 111-10 ¹li subhesabların kreditində uçota alınır.

11.31. Başqa (sair) büdcələrin hesabına kreditor borclarının və öhdəliklərin ödənilməsi ilə bağlı əməliyyat üzrə mühasibat yazılışları 103-3 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq hesabların ( 101,301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311) debetində əks etdirilir.

11.32. 103-4 ¹li “Tapşırıqlar üzrə məbləğ” subhesabında təşkilatın tədris müəssisələrində təhsilini bitirdikdən sonra iş yerinə təyinat almış gənc mütəxəssislərlə hesablaşmaların aparılması, tədris müəssisələrinə göndərdiyi tələbə və şagirdlərin təqaüdünün ödənilməsi, qiyabi təhsil alan tələbələrə metodiki ədəbiyyat və dərs ləvazimatlarının əldə edilməsi, habelə işçilərə mükafat və birdəfəlik yardım verilməsi üçün digər müəssisə və təşkilatlardan alınmış vəsaitlər uçota alınır.

11.33. Tapşırıqlar üzrə məbləğlər müəyyən edildikdə 111-2 ¹li subhesabın debeti və 611-2 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.34. Təşkilatın göstərdiyi pullu xidmətlərə görə (qara və əlvan metal qırıntısının toplanması, digər növ təkrar emala yararlı olan xammalın toplanması və təhvil verilməsi, şagirdlərin qazandıqları vəsait hesabına dərslik fondunun yaradılması, həmçinin, birdəfəlik yardım və mükafat ödənişləri üçün daxil olan məbləğlər üçün daxil olan məbləğlər) alınmış vəsaitlər 103-4 ¹li subhesabın debeti və 111-2 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.35. Tapşırıqlar üzrə qaytarılmış istifadə olunmamış məbləğlər 103-4 ¹li subhesabın kreditində və 111-2 ¹li subhesabın debetində uçota alınır. Eyni zamanda, maliyyələşmələrin geri çağırılması üzrə məbləğlər 611-2 ¹li subhesabın debeti və 111-2 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.36. Kreditor borclarının və öhdəliklərin ödənilməsi ilə bağlı məbləğlərə 103-4 ¹li subhesabın krediti və müvafiq hesabların (101, 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311) debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.37. 103-5 ¹li “Xüsusi vəsaitlər” subhesabında xüsusi vəsaitlər smetasının yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar əməliyyatlar üzrə (tikinti işlərinin aparılmasından, əməliyyat icarəsindən, ümumtəhsil fondunun yaradılması üçün büdcədən, təsərrüfat təşkilatlarından və digər orqanlardan daxil olmuş, günü uzadılmış məktəblərdə və məktəb nəzdindəki internatlarda uşaqların yedizdirilməsi üçün daxil olmuş, ali və orta ixtisas təhsil müəssisələrinin və elmi-tədqiqat idarələrinin maddi-texniki bazasının genişləndirilməsi və möhkəmləndirilməsinə yönəldilən, elmi-tədqiqat işlərinin aparılması, habelə qüvvədə olan qanunvericiliyə müvafiq olaraq alınmış) pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

11.38. Təşkilatın xüsusi vəsaiti müəyyən edildikdə mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi verilir:

11.38.1. malların satışına görə 111-1 ¹li subhesabın debeti və 611-1 ¹li subhesabın krediti;

11.38.2. tikinti işlərinin aparılmasına görə 111-3 ¹li subhesabın debeti və 611-3 ¹li subhesabın krediti;

11.38.3. əməliyyat icarəsinə görə 111-6 ¹li subhesabın debeti və 611-5 ¹li subhesabın krediti;

11.38.4. təşkilatın adi birja fəaliyyətinə aid olunan sair işlərin görülməsinə görə 111-10 ¹li subhesabın debeti və 611-6 ¹li subhesabın krediti;

11.38.5. digər xidmətlərin göstərilməsinə görə 111-2 ¹li subhesabın debeti və 611-2 ¹li subhesabın krediti.

11.39.          Xüsusi vəsaitlər üzrə daxil olmuş məbləğlər 103-5 ¹li subhesabın debeti və 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə əks etdirilir. Xüsusi vəsaitlər üzrə kreditor borcları və öhdəliklər ödənildikdə 103-5 ¹li subhesabın krediti və sintetik hesabların (101, 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311) müvafiq subhesablarının debeti üzrə mühasibat yazılışları verilir. Xüsusi vəsaitlər üzrə geri qaytarılmış məbləğlər 103-5 ¹li subhesabın kreditində, 111 ¹li hesabın müvafiq subhesabının debetində uçota alınır. Eyni zamanda, 611 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 111 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

11.40.         103-6 ¹li ”Vergilər, rüsumlar və cərimələr” subhesabında ödənilmiş vergilərin, rüsumların, alınmış və ödənilmiş dəbbə pullarının (cərimə, penya) və digər maliyyə sanksiyalarının hərəkəti uçota alınır. Vergilərin, rüsumların, alınmış və ödənilmiş dəbbə pullarının (cərimə, penya) və digər maliyyə sanksiyalarının təşkilatdan qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada ödənilməsi tələb edildikdə 741, 742, 743 ¹li hesabların debeti və 308 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Vergilər, rüsumlar, alınmış və ödənilmiş dəbbə pulları (cərimə, penya) və digər maliyyə sanksiyaları təşkilat tərəfindən ödənildikdə 308 ¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti 103-6 “Vergilər, rüsumlar və cərimələr” subhesabının krediti ilə müxabirləşir. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada vergilərin, rüsumların, alınmış və ödənilmiş dəbbə pullarının (cərimə, penya) və digər maliyyə sanksiyalarının təqdim edilməsi zamanı 111-7 ¹li hesabın debeti və 631-4 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Təşkilatın hesabına digər təşkilatlar tərəfindən ödənilmiş, alınmış və ödənilmiş dəbbə pulları (cərimə, penya) və digər maliyyə sanksiyaları 103-6 “Vergilər, rüsumlar və cərimələr” subhesabının debeti və 111-7 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

11.41.          103-7 ¹li “Büdcədənkənar fondlar” subhesabında dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlara qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada verilmiş təşkilatın adi qeyri-birja fəaliyyətinə aid olunmaqla sair gəlirlər kimi uçota alınan büdcədənkənar fondlarının hərəkəti əks etdirilir.

11.42.         Büdcədənkənar fondlar qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada təsdiq edildikdə 111-10 ¹li subhesabın debeti və 334 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.43.         Təşkilatın hesabına köçürülmüş büdcədənkənar fondlar üzrə məbləğlər 103-7 ¹li subhesabın debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.44.         Büdcədənkənar fondlar üzrə istifadə edilməmiş məbləğlər geri qaytarıldıqda 103-7 ¹li subhesabın krediti üzrə və 111-10 ¹li subhesabın debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, geri qaytarılmış məbləğlər 334 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.45.         Büdcədənkənar fondlar üzrə kreditor borclarının və öhdəliklərin ödənilməsi ilə bağlı əməliyyat üzrə mühasibat yazılışları 103-7 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq hesabların ( 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311) debetində əks etdirilir.

11.46.         Büdcədənkənar fondlar üzrə gəlirin xərclərdən artıq olan hissəsi təşkilatın müvafiq fond hesablarında əks etdirilir. Bu zaman 801 ¹li hesabın debeti 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti ilə müxabirləşir.

11.47.         Təşkilatın fond hesablarında olan gəlirlər üzrə məbləğlər istifadə edildikdə 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 103-7 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.48.         Büdcədənkənar fondlar üzrə gəlir hesabına yaradılmış fond hesablarının istifadə edilməmiş qalıqları hesabat ilinin sonunda büdcəyə qaytarıldıqda 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesabların debitində 103-7 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.49.         103-8 ¹li “Valyuta hesabı” subhesabında təşkilatın valyuta hesablarında olan xarici valyuta vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

11.50.         Təşkilatın xarici valyutada həyata keçirilən əməliyyatlar üzrə hesablanmış gəlirləri 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 611, 631 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə əks etdirilir.

11.51.         Birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı təşkilatın hesabına valyutalar daxil olduqda 103-8 ¹li subhesabın debeti və 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

11.52.         Təşkilat tərəfindən alınmış valyutalar 103-8 ¹li subhesabın debeti və 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

11.53.         Valyuta hesabındakı qalıq üzrə müsbət məzənnə fərqinin məbləği 103-8 ¹li subhesabın debeti və 631-8 ¹li subhesabların krediti üzrə əks etdirilir, mənfi məzənnə fərqinin məbləği isə bu subhesablar üzrə mənfi ədədlərlə göstərilir və ya müvafiq olaraq 631-8 ¹li subhesabların debeti və 103-8 ¹li subhesabın krediti üzrə əks etdirilir.

11.54.          Eyni zamanda bu məzənnə fərqləri üzrə aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

11.54.1.   müsbət məzənnə fərqləri müəyyən edildiyi hallarda 631-8 ¹li hesabın debeti və 801 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə;

11.54.2.   mənfi məzənnə fərqləri müəyyən olunduğu hallarda 801 ¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti 631-8 ¹li hesabın krediti üzrə.

11.55.         Banklardan nağd şəkildə alınmış xarici valyuta məbləğləri 103-8 ¹li subhesabın kreditində və 101 ¹li hesabın debetində uçota alınır. Nağd şəkildə xarici valyutanın mədaxili və məxaricinin uçotu ayrıca tərtib olunmuş kassa kitabında aparılır. 103-8 ¹li subhesab üzrə pul vəsaitlərinin hərəkətinin uçotu müvafiq xarici valyutada pul vəsaitlərinin saxlanması üçün kredit təşkilatlarında açılan hər bir hesab üzrə manatla aparılır.

11.56.         103-9 ¹li ”Dövlət büdcəsinin yerli xərclərinin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri” subhesabında dövlət büdcəsinin yerli xərclərdən maliyyələşən təşkilatların pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

11.57.         Dövlət büdcəsinin yerli xərclərdən maliyyələşən təşkilatı tərəfindən dövlət büdcəsindən vəsaitin alınması üçün baş təxsisat sərəncamçısına sifariş təqdim edildikdə 111-10 ¹li subhesabın debeti və 334 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.58.         Baş təxsisat sərəncamçılarından alınmış vəsaitlər 103-9 ¹li subhesabın debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Baş təxsisatçılar tərəfindən maliyyələşmələr geri çağırıldıqda 103-9 ¹li subhesabların krediti üzrə və 111-10 ¹li subhesabın debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, maliyyələşmələrin geri çağırılması üzrə məbləğlər 334 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.59.         Kreditor borclarının və öhdəliklərin ödənilməsi ilə bağlı əməliyyat üzrə mühasibat yazılışları 103-9 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq hesabların (301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311) debetində əks etdirilir.

11.60.         Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər üzrə gəlirin xərclərdən artıq olan hissəsi təşkilatın müvafiq fond hesablarında əks etdirilir. Bu zaman 801 ¹li hesabın debeti 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti ilə müxabirləşir.

11.61.         Təşkilatın fond hesablarında olan dövlət büdcəsindən alınmış gəlirlər üzrə məbləğlər istifadə edildikdə 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 103-9 ¹li subhesabının kreditində əks etdirilir.

11.62.         Dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərcləri hesabına yaradılmış fond hesablarının istifadə edilməmiş qalıqları hesabat ilinin sonunda büdcəyə qaytarıldıqda 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində 103-9 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.63.         103-10 ¹li “Kapital qoyuluşu üzrə dövlət büdcəsindən yerli xərclərin ödənilməsi üçün pul vəsaitləri” subhesabında dövlət büdcəsinin yerli xərclərdən maliyyələşən kapital qoyuluşlarının və digər tədbirlərin (əgər kapital qoyuluşlarının uçotu xərc smetasının yerinə yetirilməsi üzrə vahid balansda həyata keçirilərsə) maliyyələşdirilməsi məqsədilə büdcə vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

11.64.         Dövlət büdcəsinin yerli xərclərdən maliyyələşən təşkilatı tərəfindən kapital qoyuluşları və digər tədbirlərin maliyyələşdirilməsi məqsədi ilə dövlət büdcəsindən vəsaitin alınması üçün baş təxsisat sərəncamçısına sifariş təqdim edildikdə 111-10 ¹li subhesabın debeti və 334 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Bu məqsədlə baş təxsisat sərəncamçılarından alınmış vəsaitlər 103-10 ¹li subhesabın debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.65.         Baş təxsisatçılar tərəfindən maliyyələşmələr geri çağırıldıqda 103-10 ¹li subhesabların krediti üzrə və 111-10 ¹li subhesabın debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, maliyyələşmələrin geri çağırılması üzrə məbləğlər 334 ¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti və 111-10 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.66.         Kapital qoyuluşlarının və digər tədbirlər üzrə məsrəflərin ödənilməsi 103-10 ¹li subhesabın krediti və müvafiq hesabların (101, 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311, 335, 401, 402, 403,405) debetində uçota alınır.

11.67.         104 ¹li “Tələblərə əsasən verilən digər bank hesabları” subhesabında satılmış material qiymətliləri, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə malsatanlarla müqavilələr üzrə təşkilatın birja fəaliyyəti ilə bağlı cari hesabına daxil olan və qaytarılana qədər saxlanılan müxtəlif məbləğlər (müvəqqəti olaraq dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatların sərəncamına daxil olan və müəyyən şərtlər üzrə qaytarılası depozit məbləğlər, müəyyən olunmuş proqnozdan artıq kadr hazırlığı və ixtisasartırma məqsədilə texniki-peşə tədris müəssisələrinə daxil olan vəsaitlər, dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlara xüsusi geyim formaları üçün hesablaşmalar üzrə daxil olmuş vəsaitlər) əks etdirilir.

11.68.         Təşkilatın malsatanlarla müqavilələr üzrə satılmış material qiymətliləri, görülmüş işlər və göstərilmiş xidmətlər qəbul edildikdə 111¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti və 611, 631 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Təşkilatın hesabına malsatanlarla müqavilələr üzrə satılmış material qiymətliləri, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə daxil olmuş məbləğlər 104 ¹li hesabın debeti və 111¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Təşkilatın malsatanlarla müqavilələr üzrə kreditor borcları və öhdəliklər ödənildikdə 104 ¹li subhesabın krediti və sintetik hesabların (301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311) müvafiq subhesabları üzrə mühasibat yazılışları verilir. Təşkilatdan malsatanlarla bağlanmış müqavilələr üzrə məbləğlərin qaytarılması tələb olunduqda (müqavilə şərtləri pozulduqda) geri qaytarılmış məbləğlər 104 ¹li hesabın kreditində, 111¹li hesabın müvafiq subhesabının debetində uçota alınır. Eyni zamanda, 611, 631 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 111¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir. Təşkilatın malsatanlarla bağlanmış müqavilələr üzrə əldə olunmuş gəlirinin xərclərdən artıq olan hissəsi onun müvafiq fond hesablarında əks etdirilir. Bu zaman 801 ¹li hesabın debeti 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti ilə müxabirləşir. Təşkilatın malsatanlarla bağlanmış müqavilələr üzrə fondlarında yığılmış məbləğlər istifadə edildikdə 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 104 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Təşkilatın malsatanlarla bağlanmış müqavilələr üzrə əldə olunmuş gəliri hesabına yaradılmış fond hesablarının istifadə edilməmiş qalıqları hesabat ilinin sonunda büdcəyə qaytarıldıqda 533, 535 və ya 541 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debitində 104 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

11.69.         105 ¹li “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabında investisiya və digər məqsədlərdən daha çox qısamüddətli öhdəliklərin yerinə yetirilməsi üçün nəzərdə tutulan, qısa ödəniş müddətinə malik olan, pul vəsaitlərinin əvvəlcədən məlum olan məbləğinə asan çevrilə bilən və dəyərin dəyişməsi kimi cüzi riskə məruz qalan yüksək likvidli qoyuluşlar uçota alınır. Bu hesaba aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

11.69.1.   105-1 ¹li “Akkreditivlər”;

11.69.2.   105-2 ¹li “Limitləşdirilmiş çek kitabçaları”;

11.69.3.   105-3 ¹li “Pul sənədləri”;

11.69.4.   105-4 ¹li “Maliyyə qoyuluşları” və başqaları.

11.70.          105-1 ¹li “Akkreditivlər” subhesabında satılmış material qiymətlilərinə, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə sifarişçilər və malsatanlar (podratçılar) arasında bağlanmış müqavilələrə əsasən tələb olunan akkreditiv məbləğlər uçota alınır. Akkreditivlər birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı əldə olunmuş vəsaitlər hesabına da tələb oluna bilər. Akkreditivlərin rəsmiləşdirilməsi qaydası və onların fəaliyyət müddəti Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən edilir. Tələb olunan akkreditiv məbləğlər 105-1 ¹li subhesabın debetində, müvafiq pul vəsaitləri hesablarının kreditində əks etdirilir. İstifadə edilmiş akkreditiv məbləğlərə 105-1 ¹li subhesabın krediti, müvafiq hesabların debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir. İstifadə edilməmiş akkreditiv məbləğlər müvafiq pul vəsaitləri hesablarına hesablara qaytarılır.

11.71.         105-2 ¹li “Limitləşdirilmiş çek kitabçaları” subhesabında alınmış mal, görülmüş iş və göstərilmiş xidmətlərə görə limitləşdirilmiş çek kitabçaları üzrə hesablaşmalar üçün deponentləşdirilmiş məbləğlər uçota alınır. Təşkilat limitləşdirilmiş çek kitabçaları əldə etmək üçün kredit təşkilatlarına müvafiq ödəmə tapşırığı və limitləşdirilmiş çek kitabçaları alınması barədə ərizə təqdim etməlidir. Limitləşdirilmiş kitabçanın çekləri təşkilatın rəhbəri və ya baş mühasibi tərəfindən imzalanmalıdır. Mal-material qiymətliləri yerində alınarkən malın alınması üçün etibarnamə verilən vəzifəli şəxsə çeki imzalamağa icazə verilir. Vəzifəli şəxsin çeki imzalaması hüququ və mal alınması üçün tələb olunan məbləğ etibarnamədə qeyd edilir. Təşkilatın vəzifəli şəxsi tərəfindən etibarnaməyə əsasən çek imzalanarkən çekdə imzadan əvvəl «Etibarnamə əsasında» qeydi edilməlidir. Limitləşdirilmiş kitabçalardan çek mal satana malın buraxılması və ya xidmət göstərilməsi ilə eyni vaxtda verilir. Çek üzrə hansı təşkilata, hansı hesab və ya onu əvəz edən sənəd üzrə köçürülən məbləğlər mütləq çekdə göstərilməlidir.

11.74. Çek kitabçası üzrə istifadə edilməmiş limit qalığı kredit təşkilatlarındakı hesaba qaytarılır.

11.75. Limitləşdirilmiş çek kitabçaları üzrə deponentləşdirilmiş məbləğlər 105-2 ¹li subhesabın debetində 103 ¹li hesabın müvafiq subhesabının kreditində əks etdirilir. Alınmış material qiymətliləri üçün çek üzrə ödənilmiş məbləğlər 105-2 ¹li subhesabın kreditində və 309 ¹li və digər müvafiq subhesabların debetində əks etdirilir. Ayın sonunda yekun hesablanır və ayın sonuna sərbəst limit qalığı çıxarılır. Bu qalıq limitləşdirilmiş çek kitabçaları üzrə limit qalığına uyğun gəlməlidir.

11.76. 105-3 ¹li “Pul sənədləri” subhesabında müxtəlif pul sənədləri: benzin, sürtgü yağı, ərzaq məhsulları və sairə üçün ödənilmiş talonlar, istirahət evləri, sanatoriya, turist bazalarına ödənilmiş göndəriş vərəqləri, poçt köçürmələrinə, poçt markalarına, dövlət rüsumu markalarının alınmasına bildirişlər, istiqraz vərəqələri və sairə uçota alınır. Müxtəlif pul sənədləri əldə edildikdə 105-3 ¹li subhesabının debeti və 301, 309 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Müxtəlif pul sənədləri silindikdə 703, 733, 743 ¹li hesabların debeti və 105-3 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.77. 105-4 ¹li “Maliyyə qoyuluşları” subhesabında təşkilatların birja fəaliyyətindən əldə olunmuş vəsaitlər hesabına həyata keçirilən bank depozitlərindəki pul (investisiya) qoyuluşlarının, qiymətli kağızlarının, faizli istiqrazlarının hərəkəti uçota alınır. Əldə olunmuş bank depozitləri, faizli səhmlər və qiymətli kağızlar 105-4 ¹li subhesabın debetində, səhmlərin və digər qiymətli kağızların satışı üzrə məbləğlər isə 105-4 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.78. Alınmış qiymətli kağızların dəyərinin ödənişi zamanı, onların alış dəyəri ilə nominal dəyəri arasında fərq yaranarsa, səhmdarlar alış və nominal dəyərləri arasındakı məbləğ fərqini hesabdan silir və ya əlavə hesablayır. Alış dəyərinin məbləği nominal dəyərdən artıq olduğu hallarda fərq 633-3 ¹li hesabın debetində və 105-4 ¹li subhesabın kreditində, nominal dəyərin məbləği alış dəyərindən artıq olduğu hallarda isə bu 105-4 ¹li subhesabın debetində və 633-3 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

11.79. Eyni zamanda bu fərqlər üzrə aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

11.79.1.   Alış dəyərinin məbləği nominal dəyərdən artıq olduğu hallarda 801 ¹li subhesabın debeti 633-3 ¹li subhesabın krediti üzrə;

11.79.2.   nominal dəyərin məbləği alış dəyərindən artıq olduğu hallarda 633-3 ¹li hesabın debeti və 801 ¹li subhesabın krediti üzrə.

11.80.          801 ¹li “Mənfəət və zərərlər” subhesabı müvafiq fondlara silinmək yolu ilə  bağlanılır.

 

12. Qısamüddətli debitor borclarının uçotu

 

12.1. Qısamüddətli debitor borclarının uçotu Hesablar Planının 11-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddə Qısamüddətli debitor borcları hesabından ibarətdir. “Qısamüddətli debitor borcları” hesabı hesabat tarixindən sonra 12 ay müddətində əldə edilməsi gözlənilən borclar barədə məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

12.2. 111 ¹li “Qısamüddətli debitor borcları” hesabında təşkilatın malların satışı və müxtəlif xidmətlərin (işlərin) göstərilməsinə görə 12 ay ərzində alıcılar və sifarişçilər tərəfindən gözlənilən, gəlirin tanınma meyarlarına cavab verən, habelə işçi heyəti üzrə qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti uçota alınır.

12.3. Hesabat dövrü ərzində gəlirin tanınma meyarlarına uyğun olaraq hesablanmış qısamüddətli debitor borcları 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 611, 623, 624, 625, 631 ¹li hesabların kreditində əks etdirilir.

12.4. Dövlət büdcəsindən mərkəzləşdirilmiş (yerli) xərclərin, kapital qoyuluşu üzrə mərkəzləşdirilmiş (yerli) xərclərin ödənilməsi üçün, habelə büdcədənkənar fondlardan maliyyələşmənin açılması üzrə dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən baş təxsisat sərəncamçılarına (baş kredit sərəncamçılarına) sifariş verildikdə 111-10 ¹li subhesabın debeti və 334 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

12.5. Dövlət büdcəsindən mərkəzləşdirilmiş (yerli) xərclərin, kapital qoyuluşu üzrə mərkəzləşdirilmiş (yerli) xərclərin ödənilməsi üçün, habelə büdcədənkənar fondlardan maliyyələşmənin açılması üzrə dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən baş təxsisat sərəncamçılarına (baş kredit sərəncamçılarına) maliyyələşmə açıldıqda 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 111-10 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

12.6. Digər hallarda isə hesablanmış qısamüddətli debitor borclarına 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 309 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

12.7. Qısamüddətli debitor borclarının ödənilməsi zamanı 101, 103, 104 və 105 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti ilə müxabirləşir.

12.8. Bu hesaba aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

12.8.1. 111-1 ¹li “Malların satışı üzrə qısamüddətli debitor borcları”;

12.8.2. 111-2 ¹li “Xidmətlərin göstərilməsi üzrə qısamüddətli debitor borcları”;

12.8.3. 111-3 ¹li “Tikinti müqaviləsi üzrə qısamüddətli debitor borcları”;

12.8.4. 111-6 ¹li “Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli debitor borcları”;

12.8.5. 111-7 ¹li “Sair gəlirlər üzrə qısamüddətli debitor borcları”;

12.8.6. 111-8 ¹li “İşçi heyəti üzrə qısamüddətli debitor borcları”;

12.8.7. 111-10 ¹li “Digər qısamüddətli debitor borcları”.

12.9. 111-1 ¹li “Malların satışı üzrə qısamüddətli debitor borcları” subhesabında təşkilatın malların satışı ilə bağlı 12 ay ərzində alıcılar və sifarişçilər tərəfindən gözlənilən, gəlirin tanınma meyarlarına cavab verən qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti uçota alınır.

12.10. 111-2 ¹li “Xidmətlərin göstərilməsi üzrə qısamüddətli debitor borcları” subhesabında təşkilatın xidmətlərin göstərilməsinə görə 12 ay ərzində alıcılar və sifarişçilər tərəfindən gözlənilən, gəlirin tanınma meyarlarına cavab verən qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti uçota alınır.

12.11. 111-3 ¹li “Tikinti müqaviləsi üzrə qısamüddətli debitor borcları” subhesabında təşkilatın tikinti müqaviləsi üzrə yerinə yetirilmiş işlərə görə 12 ay ərzində alıcılar və sifarişçilər tərəfindən gözlənilən, gəlirin tanınma meyarlarına cavab verən qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti uçota alınır.

12.12. 111-6 ¹li “Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli debitor borcları” subhesabında təşkilatın əməliyyat icarəsinə görə 12 ay ərzində alıcılar və sifarişçilər tərəfindən gözlənilən, gəlirin tanınma meyarlarına cavab verən qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti uçota alınır.

12.13. 111-7 ¹li “Sair gəlirlər üzrə qısamüddətli debitor borcları” subhesabında təşkilatın adi fəaliyyətinə aid olunmayan xidmətlərin (torpaq, tikili, avadanlığın və digər uzunmüddətli aktivlərin satışından gəlirlər, yenidən qiymətləndirilmədən gəlirlər, əvəzsiz olaraq alınmış aktivlər, keçmiş illər üzrə gəlirlər, ümidsiz borcların və silinmiş borcların bərpası üzrə gəlirlər, məzənnə fərqləri üzrə gəlirlər, digər əməliyyat gəlirləri) göstərilməsinə görə 12 ay ərzində alıcılar və sifarişçilər tərəfindən gözlənilən, gəlirin tanınma meyarlarına cavab verən qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti uçota alınır.

12.14. 111-8 ¹li “İşçi heyəti üzrə qısamüddətli debitor borcları” subhesabında işçilərə təqdim edilmiş kreditlər və borclar üzrə, həmçinin işçilər tərəfindən dəymiş zərərin (çatışmazlıq, oğurluq, xarabolma və buna oxşar sair) ödənilməsi üzrə tələblər və işçilərlə yaranmış sair qısamüddətli debitor borcları əks etdirilir.

12.15. 111-10 ¹li “Digər qısamüddətli debitor borcları” subhesabında yuxarıdakı subhesablara aid edilməyən, sifarişçi tərəfindən 12 ay müddətində ödənilməsi gözlənilən təşkilatın fəaliyyəti ilə bağlı yaranmış digər qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti uçota alınır.

 

13. Ehtiyatların uçotu

 

13.1. Ehtiyatların uçotu Hesablar Planının 12-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı alınmış və istehsal, xidmət prosesində sərf edilmiş xammal və materiallar, məsrəflər, digər ehtiyatlar barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim olunur. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

13.1.1. 121 ¹li “Material ehtiyatları”;

13.1.2. 122 ¹li “İstifadə olunmuş məsrəflər”;

13.1.3. 123 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə bitməmiş tikinti işləri”;

13.1.4. 124 ¹li “Hazır məhsul”;

13.1.5. 125 ¹li “Satış məqsədilə saxlanılan digər aktivlər”;

13.1.6. 126 ¹li “Digər ehtiyatlar”;

127 ¹li “Ehtiyatların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər”.

13.2. 121 ¹li “Material ehtiyatları” hesabında hesabat tarixində təşkilat tərəfindən saxlanılan istehsal, xidmət prosesində istifadə olunmuş xammal, yarımfabrikatlar, komplektləşdirici məmulatlar, ehtiyat hissələri, qablaşdırma materialları və digər material ehtiyatlarının hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

13.3. Material ehtiyatları alındıqda 121 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti, 301, 302, 309 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

13.4. Material ehtiyatlarının silinməsi 122-3 ¹li subhesabının debeti və 121 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

13.5. Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır:

13.5.1. 121-1 ¹li “Xammal” subhesabında alınmış və xidmət (istehsal) prosesində istifadə edilmiş xammalın hərəkəti uçota alınır.

13.5.2. 121-2 ¹li “Materiallar” hesabında ərzaq məhsulları, dərman və sarğı materialları, maşın və avadanlıqların ehtiyat hissələri, kimyəvi maddələr, metallar (elektrometallar, radiometallar və digər metallar), metal məmulatlar, ləvazimatlar, bakteriyalı preparatlar, vaksinlər, tikinti materialları, xidməti müddəti bir ildən az olan əşyalar, (xidmət) istehsal prosesində bir dəfə iştirak edən, öz dəyərini tamamilə xidmətin (məhsulun) dəyərinə keçirən və bu prosesdə natural formasını saxlamayan sərvətlər, sanitar-texniki materiallar, elektrotexniki materiallar (mallar), elmi-tədqiqatların obyekti olan müvafiq materiallar və material kimi uçota alınan digər qiymətlilər.

13.6. 121-3 ¹li “Qablaşdırma materialları” subhesabında təşkilatın xidmət (istehsal) prosesində məhsulların (malların) qablaşdırılması üçün istifadə olunan qablaşdırılma əşyalarının, həmçinin, qaytarılası və dəyişdiriləsi taraların (çəlləklər, bidonlar, yeşiklər, şüşə qablar, butulkalar və sair) hərəkəti uçota alınır.

13.7. 122 ¹li “İstifadə olunmuş məsrəflər” hesabında təşkilat tərəfindən məhsul istehsalı və ya xidmətin göstərilməsi üçün tələb olunan bütün birbaşa və dolayı məsrəflər əks etdirilir. Belə məsrəflərə xammalın, materialların və birdəfəlik qablaşdırma materiallarının istifadəsi, aktivlərin amortizasiyası, əmək haqqı, sərf olunan su, qaz, elektrik enerjisi və məhsul istehsalı və ya xidmətin göstərilməsi üzrə sair məsrəflər aiddir. Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır:

13.7.1. 122-1 ¹li “İstifadə olunmuş mallar”;

13.7.2. 122-2 ¹li “İstifadə olunmuş xammal”;

13.7.3. 122-3 ¹li “İstifadə olunmuş materiallar”;

13.7.4. 122-4 ¹li “İşçi heyətinə məsrəflər”;

13.7.5. 122-5 ¹li “Aktivlərin amortizasiyası”;

13.7.6. 122-9 ¹li “Sair məsrəflər”.

13.8. 122-1 ¹li “İstifadə olunmuş mallar” subhesabında təşkilatın xidmət (istehsal) prosesində istifadə olunmuş mallarının hərəkəti uçota alınır. Alınmış mallar istifadə olunduqda 122-1 ¹li subhesabın debeti və 121 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

13.9. 122-2 ¹li “İstifadə olunmuş xammal” subhesabında təşkilatın xidmət (istehsal) prosesində istifadə olunmuş xammalının hərəkəti uçota alınır. Alınmış xammal istifadə olunduqda 122-2 ¹li subhesabın debeti və 121 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

13.10. 122-3 ¹li “İstifadə olunmuş materiallar” subhesabında təşkilatın xidmət (istehsal) prosesində istifadə olunmuş materiallarının hərəkəti uçota alınır. Alınmış materiallar istifadə olunduqda 122-3 ¹li subhesabın debeti və 121,126 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

13.11. 122-4 ¹li “İşçi heyətinə məsrəflər” subhesabında təşkilatın xidmət (istehsal) fəaliyyəti ilə bağlı işçi heyətinə əməyin ödənişi üzrə və ona bərabər tutulan digər məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır. İşçi heyətinə əməyin ödənişi üzrə və ona bərabər tutulan digər məbləğlər hesablandıqda 122-4 ¹li subhesabın debeti və 307 ¹li hesabın, 308-2 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

13.12. 122-5 ¹li “Aktivlərin amortizasiyası” subhesabında təşkilatın öz mülkiyyətində olan və icarəyə verilən aktivlər üzrə hesabat dövrü ərzində müəyyən olunmuş qaydada amortizasiyanın hərəkəti uçota alınır. Hesabat ilinin sonunda (dekabr ayının sonuncu iş günü) hesablanmış amortizasiya məbləği 122-5 ¹li subhesabın debeti, 232, 235, 237, 242 ¹li hesabların kreditində əks etdirilir.

13.13. 122-9 ¹li “Sair məsrəflər” subhesabında təşkilatın xidmət (istehsal) prosesində istifadə olunmuş sair məsrəflərin hərəkəti uçota alınır. Təşkilat tərəfindən digər təşkilatlara, onların görülmüş iş və göstərilmiş xidmətlərlə bağlı sair məsrəflərinə aid olunan müvafiq xidmət məbləğlərinin ödənilməsi tələb olunduqda 122-9 ¹li subhesabın debeti, 301, 302, 304, 305 və 309 ¹li hesabların, 308-3 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

13.14. Xidmətlərin göstərilməsi ilə bağlı xərc kimi tanınmış məsrəflər 703, 733, 743 ¹li hesabların debeti və 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə əks etdirilir. Məhsulların istehsalı ilə əlaqədar məsrəflər hazır məhsul kimi tanındıqda 124 ¹li hesabın debeti və 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır. Xidmət (istehsal) prosesi zamanı yaranmış məsrəflərin xərcə aid edilməyən hissəsi bitməmiş xidmət (istehsal) kimi 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarında əks etdirilir.

13.15. 123 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə bitməmiş tikinti işləri” subhesabında tikinti müqavilələri üzrə bitməmiş tikinti işlərinə görə məsrəflər uçota alınır. Tikinti müqavilələrinə əsasən təşkilat tərəfindən görülmüş iş və göstərilmiş xidmətlərlə bağlı məsrəflər 123 ¹li hesabın debeti, 121, 126, 301, 302, 304, 305, 307, 309 ¹li hesabların və 308-2, 308-3 ¹li subhesabların kreditində uçota alınır. Təşkilatın görülmüş iş və göstərilmiş xidmətləri alıcılar və sifarişçilər tərəfindən qəbul edildikdə 701, 731, 741 ¹li hesabların debeti və 123 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Təşkilat tərəfindən görülmüş iş və göstərilmiş xidmətlər nəticəsində hazırlanmış, istehsal olunmuş hazır məhsullar 124 ¹li hesabların debeti və 123 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

13.16. 124 ¹li “Hazır məhsul” subhesabında satış məqsədi üçün təşkilat tərəfindən hazırlanmış hazır məhsul (mallar) uçota alınır. Təşkilat tərəfindən görülmüş iş və göstərilmiş xidmətlər nəticəsində hazırlanmış, istehsal olunmuş hazır məhsullar uçota alındıqda 124 ¹li hesabların debeti və 122, 123¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Satılmış hazır məhsul (mallar) 701, 731, 741 ¹li hesabların debeti və 124 ¹li hesabın krediti üzrə əks etdirilir.

13.17. 125 ¹li “Satış məqsədilə saxlanılan digər aktivlər” hesabında təşkilat tərəfindən satış üçün saxlanılan uzunmüddətli aktivlər və ehtiyatlar əks etdirilir. Təşkilat tərəfindən uzunmüddətli aktivlər və ehtiyatlar satış üçün nəzərdə tutulduqda 125 ¹li hesabın debeti uzunmüddətli aktivlərin və ehtiyatların müvafiq hesablarının krediti ilə müxabirləşir. Satılmış aktivlər üzrə hesablanmış gəlirlərdən xərclərin çıxılması 631¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti və 741, 742, 743 ¹li hesabların kreditində uçota alınır. Satılmış aktivlər üzrə xərclər tanındıqda 741, 742, 743 ¹li hesabların debeti və 125 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Təşkilatın fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün istifadəsinə zərurət yaranmış satış məqsədi ilə saxlanılan aktivlər geri qaytarıldıqda uzunmüddətli aktivlərin və ehtiyatların müvafiq hesablarının debeti və 125 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

13.18. 126 ¹li “Digər ehtiyatlar” hesabında 121 ¹li “Material ehtiyatları” hesabına daxil edilməyən sair ehtiyatların hərəkəti uçota alınır. Digər ehtiyatlar alındıqda 126 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti 301, 309 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Digər ehtiyatların silinməsi 122-3 ¹li subhesabının debeti və 126 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

13.19. 127 ¹li “Ehtiyatların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabında ehtiyatların dəyərdən düşməsi səbəbindən həmin ehtiyatların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlərin hərəkəti ilə bağlı əməliyyatlar əks etdirilir. Ehtiyatların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər müəyyən edildikdə 127 ¹li hesabın debeti, 121, 124, 125, 126 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Həmin düzəlişlər hesabat dövrünün xərclərinə aid edilərək 701, 702, 703, 731, 732, 733, 741, 742, 743¹li hesabların debeti və 127 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

 

14. Sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin uçotu

 

14.1. Sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin uçotu Hesablar Planının 13-cü maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı verilmiş qısamüddətli borclar, digər qısamüddətli investisiyalar və sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim olunur. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

14.1.1. 131 ¹li “Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar”;

14.1.2. 132 ¹li “Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli  investisiyalar”;

14.1.3. 133 ¹li “Verilmiş qısamüddətli borclar”;

14.1.4. 134 ¹li “Digər qısamüddətli investisiyalar;

14.1.5. 135 ¹li “Sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər”.

14.2. 131 ¹li “Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” sintetik hesabında təşkilat tərəfindən satış məqsədilə saxlanılan qiymətli kağızlar (digər təşkilatlara məxsus səhmlər, kapital alətləri) barədə hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir. Təşkilat tərəfindən satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar əldə edildikdə 131 ¹li hesabın debeti və 301, 309 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar satıldıqda 611-6 ¹li hesabın debeti və 703 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, bu məbləğlər 703 ¹li hesabın debeti və 131 ¹li hesabların kreditində əks etdirilir.

14.3. 132 ¹li “Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” hesabında ödəmə tarixinədək təşkilatın dəqiq əldə edə biləcəyi, müəyyən edilən ödənişlərlə və təsbit edilmiş ödəmə tarixi olan qiymətli kağızlar (qısamüddətli maliyyə aktivləri) uçota alınır. Təşkilat tərəfindən ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar əldə edildikdə 132 ¹li hesabın debeti, 111¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyaların dəyəri ödənildikdə həmin məbləğlər 103 ¹li hesabın debeti və 132 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

14.4. 133 ¹li “Verilmiş qısamüddətli borclar” sintetik hesabında təşkilat tərəfindən verilmiş qısamüddətli borclar barədə hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Təşkilat tərəfindən verilmiş qısamüddətli borclar 133 ¹li hesabın debeti, 101, 104 ¹li hesabların və 103, 105 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

14.5. 134 ¹li “Digər qısamüddətli investisiyalar” sintetik hesabında təşkilat tərəfindən verilmiş digər qısamüddətli investisiyalar barədə hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Təşkilat tərəfindən digər qısamüddətli investisiyalar verildikdə 134 ¹li hesabın debeti, 101, 104 ¹li hesabların və 103, 105 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

14.6. 135 ¹li “Sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” sintetik hesabında təşkilatın sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərdən düşməsi səbəbindən həmin aktivlərin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlərin hərəkəti ilə bağlı əməliyyatlar əks etdirilir. Bu düzəlişlər müəyyən edildikdə 135 ¹li hesabın debeti, 133, 134 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Həmin düzəlişlər hesabat dövrünün xərclərinə aid edilərək 701, 702, 703, 731, 732, 733, 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində və 135 ¹li hesabın kreditində uçota alınır.

14.7. Verilmiş qısamüddətli borcların, digər uzunmüddətli investisiyaların qaytarılması zamanı 101, 104 ¹li hesabların və 103, 105 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti, 133, 134 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

15. Sair qısamüddətli aktivlərin uçotu

 

15.1. Sair qısamüddətli aktivlərin uçotu Hesablar Planının 14-cü maddəsində əks etdirilir. Bu maddə əvvəlki bölmələrdə nəzərə alınmayan digər qısamüddətli aktivlər barədə məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

15.1.1. 143 ¹li “Verilmiş qısamüddətli avanslar”;

15.1.1. 144 ¹li “Təhtəlhesab məbləğlər”;

15.1.1. 145 ¹li “Digər qısamüddətli aktivlər”.

15.2. 143 ¹li “Verilmiş qısamüddətli avanslar” hesabında sifarişçi tərəfindən hesabat dövrü ərzində aktivlərin (malların) alınması, eləcə də hissə-hissə qəbul edilən məhsul, iş və xidmətlərin hissə-hissə qəbul edilməsi ilə əlaqədar icraçıya əvvəlcədən ödənilmiş məbləğlərin hərəkəti uçota alınır. Sifarişçi tərəfindən verilmiş qısamüddətli avanslar 143 ¹li hesabın debeti, 101,104 ¹li hesabların və 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. İcraçının qismən və ya tam təqdim etdiyi məhsullar, işlər və xidmətlər sifarişçi tərəfindən qəbul edildikdən sonra 301,302, 304, 305, 307, 308, 309 ¹li hesabların debeti və 143 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. İcraçının təqdim etdiyi xidmətlərə (iş və məhsullara) görə sifarişçi tərəfindən həyata keçirilən artıq ödəmələr üzrə məbləğlərə ilin sonunda 301,302, 304, 305, 307, 308, 309 ¹li hesabların kreditindən 143 ¹li hesabın debetinə mühasibat yazılışı verilir.

15.3. 144 ¹li “Təhtəlhesab məbləğlər” hesabında dəftərxana ləvazimatlarının, ezamiyyə xərclərinin və digər inzibati-təsərrüfat ehtiyaclarının ödənilməsi üçün təşkilatın işçilərinə verilmiş təhtəlhesab məbləğlər üzrə hesablaşmalar haqqında məlumatların ümumiləşdirilmiş hərəkəti uçota alınır. Təhtəlhesab şəxslərə hesablanmış təhtəlhesab məbləğlər 144 ¹li hesabın debeti və 101, 103 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Təhtəlhesab şəxslər tərəfindən təhtəlhesab məbləğlər üzrə hesabat təqdim olunduqda 121, 122, 126, 231, 234, 241, 251 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 144 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

15.4. 145 ¹li “Digər qısamüddətli aktivlər” hesabında əvvəlki sintetik hesablar qruplarında əks etdirilməyən sair qısamüddətli aktivlər uçota alınır. Digər qısamüddətli aktivlər alındıqda 145 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti, 301, 302, 309  ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Digər qısamüddətli aktivlərin silinməsi 122-9 ¹li subhesabın debeti və 145 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

 

Fəsil 7. Hesablar Planında Bölmə 2. “Uzunmüddətli aktivlər”ə daxil olan hesablar

 

16 Uzunmüddətli aktivlər

 

16.1. “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsi təşkilat tərəfindən nəzarət edilən və gələcəkdə iqtisadi səmərənin əldə edilməsi gözlənilən xidmət (istehsal) prosesində bir ildən artıq müddətə istifadəsi müəyyən olunan aktivlər barədə məlumatların ümumiləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu bölmə aşağıdakı maddələrdən ibarətdir.

16.1.1. 22 - “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri”;

16.1.2. 23 - “Torpaq, tikili və avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlər”;

16.1.3. 24 - “Qeyri-maddi aktivlər”;

16.1.4. 25 - “Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri”.

 

17. Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin uçotu

 

17.1. Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin uçotu Hesablar Planının 22-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı verilmiş uzunmüddətli borclar, digər uzunmüddətli investisiyalar və sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim olunur. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

17.1.1. 222 ¹li “Verilmiş uzunmüddətli borclar”;

17.1.2. 223 ¹li “Digər uzunmüddətli investisiyalar”;

17.1.3. 224 ¹li “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər”.

17.2. 222 ¹li “Verilmiş uzunmüddətli borclar” sintetik hesabında təşkilat tərəfindən verilmiş uzunmüddətli borclar barədə hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Təşkilat tərəfindən verilmiş uzunmüddətli borclar 222 ¹li hesabın debeti və  103, 104, 105 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

17.3. 223 ¹li “Digər uzunmüddətli investisiyalar” sintetik hesabında təşkilat tərəfindən verilmiş digər uzunmüddətli investisiyalar barədə hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq  məbləğlərinin cəmi göstərilir. Təşkilat tərəfindən digər uzunmüddətli investisiyalar verildikdə 223 ¹li hesabın debeti və 103, 104, 105 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

17.4. 224 ¹li “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” sintetik hesabında təşkilatın sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərdən düşməsi səbəbindən həmin aktivlərin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlərin hərəkəti ilə bağlı əməliyyatlar əks etdirilir. Bu düzəlişlər müəyyən edildikdə 224 ¹li hesabın debeti, 222, 223 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Həmin düzəlişlər hesabat dövrünün xərclərinə aid edilərək 701, 702, 703, 731, 732, 733, 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində və 224 ¹li hesabın kreditində uçota alınır.

17.5. Verilmiş uzunmüddətli borcların, digər uzunmüddətli investisiyaların qaytarılması zamanı 103, 104, 105 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti, 222, 223 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

18 Torpaq, tikili və avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlərin uçotu

 

18.1. Torpaq, tikili və avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlərin uçotu Hesablar Planının 23-cü maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı xidmət (istehsal) prosesində bir ildən artıq istifadəsi nəzərdə tutulan aktivlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim olunur. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

18.1.1. 231 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlıq”;

18.1.2. 232 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası”;

18.1.3. 233 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər”;

18.1.4. 234 ¹li “Bioloji aktivlər”;

18.1.5. 235 ¹li “Bioloji aktivlərin amortizasiyası”;

18.1.6. 236 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyalar”;

18.1.7. 237 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyaların amortizasiyası”;

18.1.8. 238 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyalar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər”.

18.2. 231 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlıq” hesabında təşkilatın mülkiyyətindəki istismarda və ya ehtiyatda olan, müvəqqəti dayandırılan, yaxud icarəyə verilən (investisiya məqsədli daşınmaz əmlak istisna olmaqla) torpaq, tikili və avadanlıqların mövcudluğu və hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Torpaq, tikili və avadanlıqlar əldə edilən zaman 231 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 233, 301, 309 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Torpaq, tikili və avadanlıqlar əvəzsiz olaraq alındıqda digər əməliyyat gəliri kimi uçotda əks etdirilərək 231 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində göstərilir. Satış məqsədi ilə saxlanılan torpaq, tikili və avadanlıqlar “Satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlər” hesabına keçirildikdə 125 ¹li hesabın debeti və 231 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda, 232 ¹li hesabın debeti 125 ¹li hesabın krediti ilə müxabirləşir. Satış məqsədi ilə saxlanılan torpaq, tikili və avadanlıqların satılması və ya əvəzsiz verilməsi nəticəsində xərclərin tanınması 125 ¹li hesabın krediti və 741,742, 743 ¹li hesabların debetində uçota alınır. Satılmış və ya əvəzsiz verilmiş torpaq, tikili və avadanlıqlar üçün hesablanmış gəlirdən xərclər çıxıldıqda 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 741,742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Tam aşılanmış və ya istifadəsi mümkün olmadığından yararsız hala düşmüş torpaq, tikili və avadanlıqlar silindikdə 231 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti və 232 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti ilə müxabirləşir. Aşılanmış və ya istifadəsi mümkün olmadığından yararsız hala düşmüş torpaq, tikili və avadanlıqlar xərcə silindikdə 231 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti və 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində əks etdirilir. Eyni zamanda, aşağıdakı mühasibat yazılışı verilir:

18.2.1. 232 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 741 742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə;

18.2.2. 631-3 ¹li subhesabın debeti və 741 742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə;

18.2.3. 801¹li hesabın debeti və 631-3 ¹li subhesabın krediti üzrə.

18.3. Bu sintetik hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

18.3.1. 231-1 ¹li “Torpaq”;

18.3.2. 231-2 ¹li “Tikili və avadanlıq”;

18.3.3. 231-3 ¹li “Nəqliyyat vasitəsi”;

18.3.4. 231-4 ¹li “Sair torpaq, tikili və avadanlıq”.

18.4. 231-1 ¹li “Torpaq” subhesabında təşkilatın mülkiyyətində olan torpaq sahələri uçota alınır.

18.5. 231-2 ¹li “Tikili və avadanlıq” subhesabında təşkilatın mülkiyyətində olan aşağıdakı aktivlərin uçotu aparılır:

18.5.1. “Binalar”;

18.5.2. “Qurğular (tikintilər)”;

18.5.3.  “Ötürücü qurğular” ;

18.5.4. “Maşınlar və avadanlıqlar”.

18.6. 231-3 ¹li “Nəqliyyat vasitəsi” subhesabında təşkilatın mülkiyyətində olan bütün növ nəqliyyat vasitələri uçota alınır.

18.7. 231-4 ¹li “Sair torpaq, tikili və avadanlıq” subhesabında 231-2 ¹li subhesabın “Maşınlar və avadanlıqlar” qrupuna daxil edilməyən sair maşın və avadanlıqlar uçota alınır.

18.8. 232 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası” hesabında təşkilatın mülkiyyətində olan və icarəyə verilən əsas vəsaitlərin köhnəlməsi üzrə amortizasiya məbləğlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır. Hesabat dövrünün sonunda (dekabr ayının sonuncu iş günü) torpaq, tikili və avadanlıq üzrə hesablanmış amortizasiya məbləği 122-5 ¹li subhesabın debeti və 232 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Tikili və avadanlıqlar ləğv edildikdə, əvəzsiz verildikdə və ya digər xaricolma hallarında, onlara hesablanmış amortizasiya məbləği 232 ¹li hesabdan azaldılır. Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

18.8.1. 232-2 ¹li “Tikili və avadanlığın amortizasiyası”;

18.8.2. 232-3 ¹li “Nəqliyyat vasitəsinin amortizasiyası”;

18.8.3. 232-4 ¹li “Sair torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası”.

18.9. 232-2 ¹li “Tikili və avadanlığın amortizasiyası” subhesabı tikili və avadanlıqlar üzrə amortizasiya ayırmalarının hərəkətini əks etdirir.

18.10. 232-3 ¹li “Nəqliyyat vasitəsinin amortizasiyası” subhesabı nəqliyyat vasitələri üzrə amortizasiya ayırmalarının hərəkətini əks etdirir.

18.11. 232-4 ¹li “Sair torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası” subhesabı sair torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə uçota amortizasiya ayırmalarının hərəkətini əks etdirir.

18.12. 233 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər” hesabında torpaq, tikili və avadanlıqların balans dəyərini artıran (kapitallaşdırılan) məsrəflər uçota alınır. Tikinti işləri podrat üsulu ilə aparıldıqda torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər 233 ¹li hesabın debeti və 301, 305, 309 ¹li hesabların kreditində əks etdirilir. Tikinti işləri təsərrüfat üsulu ilə həyata keçirildikdə torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər 233 ¹li hesabın debeti və 121, 126, 301, 305, 307, 308, 309, 335 ¹li hesabların kreditində uçota alınır. Podrat və ya təsərrüfat üsulu ilə hazırlanmış torpaq, tikili və avadanlıqlar sifarişçi tərəfindən uçota (balansa) alındıqda 231 ¹li hesabın debeti və 233 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

18.13. 234 ¹li “Bioloji aktivlər” hesabında təşkilatın mülkiyyətindəki işçi və məhsuldar heyvanlar (südlük mal-qara), çoxillik əkmələr və sair bioloji aktivlərin, habelə onların balans dəyərini artıran (kapitallaşdırılan) məsrəflərin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bioloji aktivlər əldə edilən zaman 234 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 234-3, 301. 309 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Bioloji aktivlər əvəzsiz olaraq alındıqda digər əməliyyat gəliri kimi uçotda əks etdirilərək 234 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində göstərilir. Bioloji aktivlər satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlərə keçirildikdə 125 ¹li hesabın debeti və 234 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda, 235 ¹li hesabın debeti 125 ¹li hesabın krediti ilə müxabirləşir. Satış məqsədi ilə saxlanılan bioloji aktivlərin satılması, əvəzsiz verilməsi üzrə xərclər 125 ¹li hesabın krediti və 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində uçota alınır. Satılmış və ya əvəzsiz verilmiş bioloji aktivlər üçün hesablanmış gəlirlərdən xərclər çıxıldıqda 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 741, 742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Tələf olmuş bioloji aktivlər silindikdə 741, 742, 743 ¹li hesabların debeti və 234 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, 235 ¹li hesabın debeti 741, 742, 743 ¹li hesabların krediti ilə müxabirləşir. Tələf olmuş bioloji aktivlər üzrə zərər 801 ¹li hesabın debeti və 631-3 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

18.14. Bioloji aktivlərin kapitallaşdırılması podrat üsulu ilə aparıldıqda məsrəflər 234-3 ¹li subhesabın debeti və 301, 309 ¹li hesabların kreditində əks etdirilir. Bioloji aktivlərin kapitallaşdırılması təsərrüfat üsulu ilə həyata keçirildikdə məsrəflər 234-3 ¹li subhesabın debeti və 121, 301, , 307, 308, 309, 335 ¹li hesabların kreditində uçota alınır. Podrat və ya təsərrüfat üsulu ilə əldə olunmuş bioloji aktivlər sifarişçi tərəfindən uçota (balansa) alındıqda 234 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 234-3 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. 234 ¹li sintetik hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

18.14.1. 234-1 ¹li “Bitkilər”;

18.14.2. 234-2 ¹li “Heyvanlar”;

18.14.3. 234-3 ¹li “Bioloji aktivlər üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər”.

18.15. 234-1 ¹li “Bitkilər” subhesabında yaşından asılı olmayaraq mədəni çoxillik əkmələr, plantasiyada əkilmiş ağaclar, bütün növ meyvə və giləmeyvə çoxillik əkmələri (ağaclar və kollar), küçələrdə, meydanlarda, parklarda, bağlarda, müəssisələrin ərazi bağçalarında, yaşayış binalarının həyətlərində və bu kimi başqa yerlərdə tədqiqat və başqa məqsədlər üçün əkilən çoxillik əkmələr (eləcə də tinglikdə köçürmə məqsədilə əkilmiş çoxillik əkmələr) uçota alınır.

18.16. 234-2 ¹li “Heyvanlar” subhesabında işçi (atlar, öküzlər, dəvələr, idman atları və başqa nəqliyyat heyvanları da daxil olmaqla) və məhsuldar heyvanlar (inəklər, döllük buğalar, camışlar, döl kəlləri, döl ayğırları, ilxıya qoşulmuş damazlıq madyanlar, damazlıq dəvələr, döl nərləri, ana marallar, döl üçün erkək marallar, döl qabanları, damazlıq donuzlar, damazlıq qoyunlar, damazlıq keçilər, döllük təkələr və başqa məhsuldar heyvanlar), habelə qiymətindən asılı olmayaraq heyvanxanalarda və digər analoji təşkilatlarda olan dünya heyvanlarının eksponatları uçota alınır.

18.17. 234-3 ¹li “Bioloji aktivlər üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər” subhesabında bioloji aktivlərin balans dəyərini artıran (kapitallaşdırılan) məsrəflərin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

18.18. 235 ¹li “Bioloji aktivlərin amortizasiyası” hesabında bioloji aktivlər üzrə amortizasiya məbləğlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır. Hesabat dövrünün sonunda (dekabr ayının sonuncu iş günü) bioloji aktivlər üzrə hesablanmış amortizasiya məbləği 122-5 ¹li subhesabın debeti və 235 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Bioloji aktivlər tələf olduqda, əvəzsiz verildikdə və ya digər xaricolma hallarında, onlara hesablanmış amortizasiya məbləği 235 ¹li hesabdan azaldılır. 235 ¹li sintetik hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır:

18.18.1. 235-1 ¹li “Bitkilərin amortizasiyası” subhesabında bitkiçilik aktivləri üzrə toplanmış amortizasiya məbləğləri öz əksini tapır.

18.18.2. 235-2 ¹li “Heyvanların amortizasiyası” subhesabında işçi və məhsuldar, eləcə də digər heyvan növləri üzrə toplanmış amortizasiya ayırmaları əks etdirilir.

18.19. Aşağıdakı bioloji aktivlərə amortizasiya hesablanmır:

18.19.1.   məhsuldar heyvanlara (damazlıq inəklərə, qoyunlara, keçilərə; döllük buğalara, kəllərə, ayğırlara, nərlərə, marallara, qabanlara, qoçlara, təkələrə və bunlar kimi digər məhsuldar heyvanlara);

18.19.2.   heyvanxanalarda və digər analoji təşkilatlarda olan heyvanat aləminin eksponatlarına;

18.19.3.   istismar vaxtı çatmayan çoxillik əkmələrə.

18.20.          236 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyalar” hesabında təşkilatın mülkiyyətində olan icarə ödənişlərinin əldə edilməsi və ya kapitalın artırılması yaxud hər iki məqsəd üçün saxlanılan əmlaklar barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır. İnvestisiya məqsədli daşınmaz əmlak əldə edilən zaman 236 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 238, 301. 309 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. İnvestisiya məqsədli daşınmaz əmlak əvəzsiz olaraq alındıqda digər əməliyyat gəliri kimi uçotda əks etdirilərək 236 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində göstərilir. İnvestisiya məqsədli daşınmaz əmlak satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlərə keçirildikdə 125 ¹li hesabın debeti və 236 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda, 237 ¹li hesabın debeti 125 ¹li hesabın krediti ilə müxabirləşir. Satış məqsədi ilə saxlanılan investisiya məqsədli daşınmaz əmlakın satılması və ya əvəzsiz verilməsi ilə bağlı xərclər 125 ¹li hesabın krediti və 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində əks etdirilir. Satılmış və ya əvəzsiz verilmiş investisiya məqsədli daşınmaz əmlak üçün hesablanmış gəlirdən xərclər çıxıldıqda 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 741, 742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. İnvestisiya məqsədli daşınmaz əmlak silindikdə 236 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində və 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində mühasibat yazılışı aparılır. Eyni zamanda, 237 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti 741, 742, 743 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti ilə müxabirləşir. Silinmiş və əvəzsiz verilmiş investisiya məqsədli daşınmaz əmlak üzrə zərər 801 ¹li hesabın debeti və 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

18.21.          237 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyaların amortizasiyası” hesabında təşkilatın mülkiyyətində olan investisiya məqsədli daşınmaz əmlakların köhnəlməsi üzrə amortizasiya məbləğlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır. Hesabat dövrünün sonunda (dekabr ayının sonuncu iş günü) investisiya məqsədli daşınmaz əmlak üzrə hesablanmış amortizasiya məbləği 122-5 ¹li subhesabın debeti və 237 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir. İnvestisiya məqsədli daşınmaz əmlak ləğv edildikdə, əvəzsiz verildikdə və ya digər xaricolma hallarında, onlara hesablanmış amortizasiya məbləği 237 ¹li hesabdan azaldılır.

18.22.          238 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyalar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər” hesabında təşkilatın mülkiyyətində olan investisiya məqsədli daşınmaz əmlakın balans dəyərini artıran (kapitallaşdırılan) məsrəflər uçota alınır. Tikinti işləri podrat üsulu ilə aparıldıqda investisiya məqsədli daşınmaz əmlak üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər 238 ¹li hesabın debeti və 301, 309 ¹li hesabların kreditində əks etdirilir. Tikinti işləri təsərrüfat üsulu ilə həyata keçirildikdə investisiya məqsədli daşınmaz əmlak üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər 238 ¹li hesabın debeti və 121, 126, 301, 305, 307, 308, 309, 335 ¹li  hesabların kreditində uçota alınır. Podrat və ya təsərrüfat üsulu ilə hazırlanmış investisiya məqsədli daşınmaz əmlak sifarişçi tərəfindən uçota (balansa) alındıqda 236 ¹li hesabın debeti və 238¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

19. Qeyri-maddi aktivlərin uçotu

 

19.1. Qeyri-maddi aktivlərin uçotu Hesablar Planının 24-cü maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə uzun müddət istifadə edilən, fiziki formaya malik olmayan və müəyyən edilə bilən digər qeyri-pul (qeyri-monetar) aktivləri ilə bağlı ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim olunur. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

19.1.1. 241 ¹li “Qeyri-maddi aktivlər”;

19.1.2. 242 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası”;

19.1.3. 243 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı kapitallaşdırılmış məsrəflər”.

19.2. 241 ¹li “Qeyri-maddi aktivlər” hesabında təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üzrə uzun müddət istifadə edilən, fiziki formaya malik olmayan və müəyyən edilə bilən, gəlir gətirən torpaq sahələrindən, təbii ehtiyatlardan (sərvətlərdən) istifadə hüquqları, patentlər, lisenziyalar, proqram təminatı, ticarət markaları və digər qeyri-maddi aktivlərin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Qeyri-maddi aktivlər əldə edildikdə 241 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 243, 301. 309 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Qeyri-maddi aktivlər əvəzsiz olaraq alındıqda 241 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində göstərilir. Qeyri-maddi aktivlər satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlərə keçirildikdə 125 ¹li hesabın debeti və 241 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda 242 ¹li hesabın debeti 125 ¹li hesabın krediti ilə müxabirləşir. Satış məqsədi ilə saxlanılan qeyri-maddi aktivlərin satılması və ya əvəzsiz verilməsi ilə bağlı xərclər 125 ¹li hesabın krediti və 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində uçota alınır. Satılmış və ya əvəzsiz verilmiş qeyri-maddi aktivlər üçün hesablanmış gəlirdən xərclər çıxıldıqda 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 741, 742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

19.3. Qeyri-maddi aktivlər silindikdə 241 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində və 741, 742, 743 ¹li hesabların debetində mühasibat yazılışı aparılır. Eyni zamanda, 242 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti 741, 742, 743 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti ilə müxabirləşir. Silinmiş, əvəzsiz verilmiş qeyri-maddi aktivlər üzrə zərər 801 ¹li hesabın debeti və 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. 241 ¹li “Qeyri-maddi aktivlər” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

19.3.1. 241-1 “Elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işləri”;

19.3.2. 241-3 “Proqram təminatı” ;

19.3.3. 241-4 “Patentlər”;

19.3.4. 241-5 “Müəllif hüquqları”;

19.3.5. 241-6 “Lisenziyalar”;

19.3.6. 241-7 “Ticarət markaları”;

19.3.7. 241-8  “Digər qeyri-maddi aktivlər”.

19.4. 241-1 ¹li “Elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işləri” subhesabında elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işləri üzrə yaradılmış qeyri-maddi aktivlərin dəyəri əks etdirilir.

19.5. 241-3 ¹li “Proqram təminatı” subhesabında təşkilatın mülkiyyətində olan alınmış və ya yaradılmış proqram təminatlarının dəyəri əks etdirilir.

19.6. 241-4 ¹li “Patentlər” subhesabında təşkilatın sahib olduğu patent hüquqlarının dəyəri əks etdirilir.

19.7. 241-5 ¹li “Müəllif hüquqları” subhesabında təşkilat tərəfindən əldə edilmiş müəlliflik hüquqlarının dəyəri uçota alınır.

19.8. 241-6 ¹li “Lisenziyalar” subhesabında təşkilatın hər hansı fəaliyyət növünün həyata keçirilməsi üzrə xüsusi razılığın əldə edilməsi dəyəri əks etdirilir.

19.9. 241-7 ¹li “Ticarət markaları” subhesabında təşkilatın həyata keçirdiyi fəaliyyətlə bağlı ticarət markaları və əmtəə nişanlarının dəyəri əks etdirilir.

19.10. 241-8 ¹li “Digər qeyri-maddi aktivlər” subhesabında yuxarıdakı subhesablarda göstərilməyən digər qeyri-maddi aktivlər, o cümlədən, franşizələr, titul və nəşriyyat hüquqları, sənaye mülkiyyəti üzrə hüquqlar uçota alınır.

19.11. 242 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası” hesabında təşkilatın mülkiyyətində olan qeyri-maddi aktivlər üzrə amortizasiya məbləğlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır.

19.12. Hesabat dövrünün sonunda (dekabr ayının sonuncu iş günü) qeyri-maddi aktivlər üzrə hesablanmış amortizasiya məbləği 122-5 ¹li subhesabın debeti və 242 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir. Qeyri-maddi aktivlər ləğv edildikdə, əvəzsiz verildikdə və ya digər xaricolma hallarında, onlara hesablanmış amortizasiya məbləği 242 ¹li hesabdan azaldılır. 242 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

19.12.1. 242-1 ¹li “Elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərinin amortizasiyası”;

19.12.2. 242-3 ¹li “Proqram təminatının amortizasiyası”;

19.12.3. 242-4 ¹li “Patentlərin amortizasiyası”;

19.12.4. 242-5 ¹li “ Müəllif hüquqlarının amortizasiyası”;

19.12.5. 242-6 ¹li “Lisenziyaların amortizasiyası”;

19.12.6. 242-7 ¹li “Ticarət markalarının amortizasiyası”;

19.12.7. 242-8 ¹li “Digər qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası”.

19.13. 242-1 ¹li “Elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərinin amortizasiyası” subhesabında elmi-tədqiqat və təcrübə konstruktor işləri nəticəsində yaradılmış qeyri-maddi aktivlər üzrə amortizasiya məbləğləri əks etdirilir.

19.14. 242-3 ¹li “Proqram təminatının amortizasiyası” subhesabında proqram təminatları üzrə amortizasiya məbləğləri uçota alınır.

19.15. 242-4 ¹li “Patentlərin amortizasiyası” subhesabında təşkilatın sahib olduğu patentlərin amortizasiyası üzrə məbləğlər uçota alınır.

19.16. 242-5 ¹li “Müəllif hüquqlarının amortizasiyası” subhesabında təşkilat tərəfindən əldə edilmiş müəlliflik hüquqlarının dəyəri üzrə amortizasiya ayırmaları uçota alınır.

19.17. 242-6 ¹li “Lisenziyaların amortizasiyası” subhesabında təşkilatın hər hansı fəaliyyət növünün həyata keçirilməsi üzrə xüsusi razılığın amortizasiya ayırmaları əks etdirilir.

19.18. 242-7 ¹li “Ticarət markalarının  amortizasiyası” subhesabında ticarət markaları və əmtəə nişanlarının dəyəri üzrə amortizasiya ayırmaları əks etdirilir.

19.19. 242-8 ¹li “Digər qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası” subhesabında təşkilatın mülkiyyətində olan digər qeyri-maddi aktivlər üzrə amortizasiya ayırmaları uçota alınır.

19.20. 243 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı kapitallaşdırılmış məsrəflər” hesabında təşkilatın mülkiyyətində olan qeyri-maddi aktivlər üzrə yaradılan və ya balans dəyərini artıran (kapitallaşdırılan) məsrəflər uçota alınır. Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması podrat üsulu ilə aparıldıqda 243 ¹li hesabın debeti və 301, 309 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması təsərrüfat üsulu ilə həyata keçirildikdə həmin məsrəflər 243 ¹li hesabın debeti və 301, 307, 308, 309, 335 ¹li hesabların kreditində uçota alınır. Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması üzrə işlər təşkilat tərəfindən uçota (balansa) alındıqda 241 ¹li hesabın debeti və 243¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

 

20. Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivlərinin uçotu

 

20.1. Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivlərinin uçotu Hesablar Planının 25-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı xidmət (istehsal) prosesində bir ildən artıq istifadəsi nəzərdə tutulan və amortizasiya olunmayan sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivlərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim olunur. Bu maddə yalnız 251 ¹li hesabda uçota alınmış sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivlərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatları əks etdirir. Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri əldə edildikdə 251 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 301, 309 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlərə keçirildikdə 125 ¹li hesabın debeti və 251 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Satış məqsədi ilə saxlanılan sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivlərinin satılması və ya əvəzsiz verilməsi ilə bağlı xərclər 125 ¹li hesabın krediti və 741, 742, 743 ¹li hesabın debetində əks etdirilir. Satılmış və ya əvəzsiz verilmiş sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri üzrə hesablanmış gəlirlərdən xərclər çıxıldıqda 741, 742, 743 ¹li hesabın krediti və 631 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

 

Fəsil 8. Hesablar Planında Bölmə 3. “Qısamüddətli öhdəliklər”ə daxil olan hesablar

 

21. Qısamüddətli öhdəliklər

 

21.1. “Qısamüddətli öhdəliklər” bölməsində təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları, qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəlikləri, qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəlikləri və sair qısamüddətli öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bu bölmə aşağıdakı maddələrdən ibarətdir:

21.1.1. 30 - “Qısamüddətli kreditor borcları”;

21.1.2. 31 - “Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”;

21.1.3. 32 - “Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”;

21.1.4. 33 - “Sair qısamüddətli öhdəliklər”.

 

22. Qısamüddətli kreditor borclarının uçotu

 

22.1. Qısamüddətli kreditor borclarının uçotu Hesablar Planının 30-cu maddəsində əks etdirilir. “Qısamüddətli kreditor borcları” maddəsində 12 ay ərzində təşkilatın malsatan və podratçılara, törəmə (asılı) müəssisələrə, icarə və tikinti müqavilələri üzrə, faizlər üzrə, əməyin ödənişi üzrə, vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə, həmçinin digər yaranmış borcları üzrə məbləğlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar daxildir:

22.1.1. 301 ¹li “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları”;

22.1.2. 302 ¹li “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli kreditor borcları”;

22.1.3. 304 ¹li “İcarə ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları”;

22.1.4. 305 ¹li “Tikinti müqavilələri ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları”;

22.1.5. 306 ¹li “Faizlər ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları”;

22.1.6. 307 ¹li “Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar”;

22.1.7. 308 ¹li “Vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər”;

22.1.8. 309 ¹li “Digər qısamüddətli kreditor borcları”.

22.2. Əldə olunmuş qısamüddətli və uzunmüddətli aktivlərə görə qısamüddətli kreditor borcları hesablandıqda 121, 126, 231, 233, 234, 236, 238, 241, 251 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 301, 302, 305, 309 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Qısamüddətli kreditor borcları birbaşa məsrəflərə hesablandıqda 122,123 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

22.3. Faizlər ilə bağlı qısamüddətli kreditor borclarının faiz xərcləri hesablandıqda 721-1 ¹li subhesabın debeti və 306 ¹li hesabın krediti ilə müxabirləşir.

22.4. Qısamüddətli kreditor borcları əmək haqqından tutulmalar şəklində hesablandıqda 307 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 308 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

22.5. Ödənilmiş qısamüddətli kreditor borcları 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 101, 103, 104 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

22.6. 301 ¹li “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın alınmış mallara, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə malsatan və podratçılara 12 ay ərzində ödənilməli olan məbləğləri uçota alınır.

22.7. 302 ¹li “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın alınmış mallara, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə törəmə müəssisələrə 12 ay ərzində ödənilməli olan məbləğləri əks etdirilir.

22.8. 304 ¹li “İcarə ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın əməliyyat icarəsi nəticəsində yaranan qısamüddətli öhdəlikləri uçota alınır.

22.9. 305 ¹li “Tikinti müqavilələri ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın tikinti müqaviləsi üzrə alınmış mallara, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə malsatan və podratçılara 12 ay ərzində ödənilməli olan məbləğləri uçota alınır.

22.10. 306 ¹li “Faizlər ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın 12 ay ərzində həyata keçirilməli olan faiz ödənişləri üzrə öhdəlikləri uçota alınır.

22.11. 307 ¹li “Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar” hesabında təşkilatın əməyin ödənilməsi üzrə məbləğləri uçota alınır.

22.12. 308 ¹li “Vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” hesabında təşkilatın vergi, sosial sığorta və təminat haqları, gömrük rüsumları və başqa məcburi ödənişlər üzrə məbləğləri uçota alınır. Bu sintetik hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır:

22.12.1. 308-1 ¹li “Vergi öhdəlikləri”;

22.12.2. 308-2 ¹li “Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər”;

22.12.3. 308-3 ¹li “Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər”.

22.13. 308-1 “Vergi öhdəlikləri” subhesabında təşkilatın hesabat dövründə büdcəyə ödənilməli olan vergilər üzrə məbləğlərinin hərəkəti göstərilir.

22.14. 308-2 “Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər” subhesabında təşkilatın hesabat dövründə Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ödənilməli olan məcburi sosial sığorta öhdəlikləri üzrə məbləğlərinin hərəkəti əks etdirilir.

22.15. 308-3 “Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” subhesabında əvvəlki iki subhesabda nəzərdə tutulmayan təşkilatın hesabat dövründə büdcəyə ödənilməli olan məcburi ödənişlər üzrə məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır.

22.16. 309 ¹li “Digər qısamüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın yuxarıda müvafiq hesablara aid edilməyən sair kreditor borcları üzrə məbləğlərinin hərəkəti əks etdirilir.

 

23. Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklərin uçotu

 

23.1. Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklərin uçotu Hesablar Planın 31-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunan (qısamüddətli) bank kreditləri, işçilər üçün bank kreditləri, borclar və digər faiz xərcləri yaradan öhdəliklər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar daxildir:

23.1.1. 311 ¹li “Qısamüddətli bank kreditləri”;

23.1.2. 312 ¹li “İşçilər üçün bank kreditləri”;

23.1.3. 314 ¹li “Qısamüddətli borclar”;

23.1.4. 317 ¹li “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

23.2. Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər baş verdikdə 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 311, 312, 314, 317 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər üzrə faiz xərcləri hesablandıqda 721-1 ¹li subhesabın debeti və 311, 312, 314, 317 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Ödənilmiş qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər 311, 312, 314, 317 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

23.3. 311 ¹li “Qısamüddətli bank kreditləri” hesabında 12 ay ərzində ödənilməli olan bank kreditləri uçota alınır. Bu hesab üzrə 311-1 ¹li “Bank overdraftı” subhesabı açılır.

23.4. 311-1 ¹li “Bank overdraftı” subhesabında təşkilat müvafiq hesablaşma hesabında mövcud məbləğdən artıq məbləği istifadə etdiyi zaman, onun fəaliyyətinin fasiləsiz həyata keçirilməsi üçün bank tərəfindən bankın müştərisi olan həmin təşkilata müəyyən qısa müddət ərzində təqdim edilən qısamüddətli (faizli) kredit məbləğləri əks etdirilir.

23.5. 312 ¹li “İşçilər üçün bank kreditləri” hesabında təşkilatın öz işçiləri üçün bankdan götürdüyü və 12 ay ərzində ödənilməsi nəzərdə tutulan məbləğlərin hərəkəti uçota alınır.

23.6. 314 ¹li “Qısamüddətli borclar” hesabında təşkilat tərəfindən əldə olunan və 12 ay ərzində ödənilməli olan borclar üzrə məbləğlərin hərəkəti uçota alınır.

23.7. 317 ¹li “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında yuxarıdakı hesablarda nəzərdə tutulmayan 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunan digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər üzrə məbləğlərin hərəkəti əks etdirilir.

 

24 Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotu

 

24.1. Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotu Hesablar Planının 32-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın gələcəkdə yaranacaq məsrəflərinin ödəniş vaxtı və məbləği qeyri-müəyyən olan, lakin xidmət potensialını təcəssüm etdirən resursların xaricolması ehtimalı səbəbindən cari öhdəlik olduğu üçün etibarlı qiymətləndirilə bilən və öhdəlik kimi tanınan məbləğlərin hərəkəti uçota alınır. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar daxildir:

24.1.1. 321 ¹li “İşdən azadolma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər”;

24.1.2. 323 ¹li “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri”;

24.1.3. 324 ¹li “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”.

24.2. Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər hesablandıqda 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 321, 323, 324 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Ödənilmiş qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər 321, 323, 324 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

24.3. 321 ¹li “İşdən azadolma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər” hesabında təşkilatın işdən azad olunma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər üzrə məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır.

24.4. 323 ¹li “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabında təşkilatın qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri ilə bağlı məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır.

24.5. 324 ¹li “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabında təşkilatın qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəlikləri ilə bağlı məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır.

25. Sair qısamüddətli öhdəliklərin uçotu

 

25.1. Sair qısamüddətli öhdəliklərin uçotu Hesablar Planının 33-cü maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın 12 ay müddətində ödənilməsi nəzərdə tutulan pensiya öhdəlikləri, gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri, alınmış avanslar, məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar, habelə digər qısamüddətli öhdəliklər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar daxildir:

25.1.1. 331 ¹li “Qısamüddətli pensiya öhdəlikləri”;

25.1.2. 332 ¹li “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”;

25.1.3. 333 ¹li “Alınmış qısamüddətli avanslar”;

25.1.4. 334 ¹li “Qısamüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar”;

25.1.5. 335 ¹li “Digər qısamüddətli öhdəliklər”.

25.2. Sair qısamüddətli öhdəliklər məsrəflərə hesablandıqda 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 331, 335 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

25.3. Ödənilmiş qısamüddətli öhdəliklər 331, 335 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

25.4. Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri, alınmış qısamüddətli avanslar üzrə daxil olmuş pul vəsaitləri 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 332, 333 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır. Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri, alınmış qısamüddətli avanslar cari hesabat dövründə gəlir kimi tanındıqda 332 və 333 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

25.5. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən məqsədli maliyyələşmələrin açılması üçün sifariş verildikdə 111-10 ¹li hesabın debeti 334 ¹li hesabın krediti ilə müxabirləşir.

25.6. Cari hesabat dövründə dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilata verilmiş məqsədli maliyyələşmələr üzrə məbləğlər gəlir kimi tanındıqda 334 ¹li hesabların debeti 621 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti ilə müxabirləşir.

25.7. 331 ¹li “Qısamüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabında təşkilat tərəfindən keçmiş işçiləri, onların təqaüdə çıxmasından sonra pensiya öhdəliyi qəbul edildikdə, həmin qısamüddətli öhdəliklərin dəyərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

25.8. 332 ¹li “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” hesabında təşkilatın hesabat dövründən sonrakı dövrə aid edilən, lakin cari dövrdə əldə olunmuş gəlirlərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatları uçotda əks etdirilir.

25.9. 333 ¹li “Alınmış qısamüddətli avanslar” hesabında təşkilat tərəfindən satılacaq mallara, işlərə və ya xidmətlərə görə tam və ya qismən əvvəlcədən alınmış məbləğlər əks etdirilir.

25.10. 334 ¹li “Qısamüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabında təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı dövlət büdcəsindən, büdcədənkənar fondlardan və digər büdcələrdən alınmış vəsaitlərin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

25.11. 335 ¹li “Digər qısamüddətli öhdəliklər” hesabında yuxarıdakı hesablarda göstərilməyən digər qısamüddətli öhdəliklərin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

 

Fəsil 9. Hesablar Planında Bölmə 4. “Uzunmüddətli öhdəliklər”ə daxil olan hesablar

 

26. Uzunmüddətli öhdəliklər

 

26.1. Uzunmüddətli öhdəliklər bölməsində təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı uzunmüddətli kreditor borcları, uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəlikləri, uzunmüddətli (qiymətləndirilmiş) öhdəlikləri və sair uzunmüddətli öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bu bölmə aşağıdakı maddələrdən ibarətdir:

26.1.1. 40 - “Uzunmüddətli kreditor borcları”

26.1.2. 41 - ”Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”

26.1.3. 42 - “Uzunmüddətli (Qiymətləndirilmiş) öhdəliklər”.

 

27. Uzunmüddətli kreditor borclarının uçotu

 

27.1. Uzunmüddətli kreditor borclarının uçotu Hesablar Planının 40-cı maddəsində əks etdirilir. “Uzunmüddətli kreditor borcları” maddəsində 12 aydan artıq müddətə təşkilatın malsatan və podratçılara, törəmə (asılı) müəssisələrə, tikinti müqavilələri üzrə, faizlər üzrə, həmçinin digər yaranmış borclar üzrə ödənilməli olan məbləğləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar açılır:

27.1.1. 401 ¹li “Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları”;

27.1.2. 402 ¹li “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli kreditor borcları”;

27.1.3. 403 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”;

27.1.4. 404 ¹li “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”;

27.1.5. 405 ¹li “Digər uzunmüddətli kreditor borcları”.

27.2. Əldə olunmuş qısamüddətli və uzunmüddətli aktivlərə görə uzunmüddətli kreditor borcları hesablandıqda 121, 122, 123, 126, 231, 233, 234, 236, 238, 241, 251 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 401, 402, 403, 405 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

27.3. Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borclarının faiz xərcləri hesabat dövründə hesablandıqda 721-2 ¹li subhesabın debeti və 404, 405 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

27.4. Ödənilmiş uzunmüddətli kreditor borcları 401, 402, 403, 404, 405 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 103 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

27.5. 401 ¹li “Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın alınmış mallara, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə malsatan və podratçılara 12 aydan artıq müddətə ödənilməli olan məbləğləri uçota alınır.

27.6. 402 ¹li “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın alınmış mallara, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə törəmə müəssisələrə 12 aydan artıq müddətə ödənilməli olan məbləğləri əks etdirilir.

27.7. 403 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın tikinti müqaviləsinə əsasən alınmış mallara, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə malsatan və podratçılara 12 aydan artıq müddətə ödənilməli olan məbləğləri uçota alınır.

27.8. 404 ¹li “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında təşkilatın 12 aydan artıq müddətə ödənilməli olan faiz ödənişləri üzrə öhdəlikləri uçota alınır.

27.9. 405 ¹li “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında yuxarıdakı hesablarda göstərilməyən digər uzunmüddətli kreditor borcları üzrə məbləğlərin hərəkəti əks etdirilir.

 

28. Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər

 

28.1. Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklərin uçotu Hesablar Planının 41-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə 12 aydan artıq müddətə ödənilməsi tələb olunan (uzunmüddətli) bank kreditləri, işçilər üçün bank kreditləri, uzunmüddətli borclar və digər faiz xərcləri yaradan uzunmüddətli öhdəliklər barədə ümumiləşdirilmiş  məlumatlar əks etdirilir. Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər baş verdikdə 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 411, 412, 414, 416, 418 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklərə görə hesabat dövrü ərzində faiz xərcləri hesablandıqda 721-2 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 411, 412, 414, 416, 418 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Ödənilmiş qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər 411, 412, 414, 416, 418 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

28.1.1. 411 ¹li “Uzunmüddətli bank kreditləri”;

28.1.2. 412 ¹li “İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri”;

28.1.3. 414 ¹li “Uzunmüddətli borclar”;

28.1.4. 416 ¹li “İcarə üzrə uzunmüddətli öhdəliklər”

28.1.5. 418 ¹li “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

28.2. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

28.2.1. 411 ¹li “Uzunmüddətli bank kreditləri” hesabı 5 ¹li Büdcə təşkilatları üçün Milli Mühasibat Uçotu Standartına uyğun olaraq hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan bank kreditlərini uçota almaq üçün nəzərdə tutulub. Burada müvafiq qanunvericiliyə uyğun olaraq maddi-texniki bazanın təşkili, genişləndirilməsi və başqa məqsədlər üçün bank idarələrindən alınmış uzunmüddətli kredit məbləğləri uçota alınır.

28.2.2. 412 ¹li “İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri” hesabında təşkilatın öz işçiləri üçün bankdan götürdüyü uzunmüddətli bank kreditləri üzrə banklara olan öhdəliklər barədə məlumatlar ümumiləşdirilir.

28.2.3. 414 ¹li “Uzunmüddətli borclar” hesabında təşkilat tərəfindən əldə olunan və hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan borclar əks etdirilir.

28.2.4. 416 ¹li “İcarə üzrə uzunmüddətli öhdəliklər” hesabında təşkilatın əməliyyat icarəsi üzrə yaranan uzunmüddətli öhdəlikləri uçota alınır.

28.2.5. 418 ¹li “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında yuxarıdakı hesablarda göstərilməyən bütün digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

 

29. Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotu

 

29.1. Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotu Hesablar Planının 42-ci maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatın gələcəkdə yaranacaq məsrəflərinin ödəniş vaxtı və məbləği qeyri-müəyyən olan, lakin xidmət potensialını təcəssüm etdirən resursların xaricolması ehtimalı səbəbindən cari öhdəlik olduğu üçün etibarlı qiymətləndirilə bilən və öhdəlik kimi tanınan məbləğlərin hərəkəti uçota alınır. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar daxildir:

29.1.1. 422 ¹li “Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri”;

29.1.2. 424 ¹li “ Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”.

29.2. Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər hesablandıqda 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 422, 424 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır. Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər üzrə məsrəflər hesabat dövründə xərcə aid edildikdə 701, 702, 703, 731, 732, 733, 741, 742, 743 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı aparılır.

29.3. Ödənilmiş uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər 422, 424 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 103 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində uçota alınır.

29.4. 422 ¹li “Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabında təşkilatın uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri ilə bağlı məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır.

29.5. 424 ¹li “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabında təşkilatın uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəlikləri ilə bağlı məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır.

 

Fəsil 10. Hesablar Planında Bölmə 5. “Xalis aktivlər/Kapital”a daxil olan hesablar

 

30. Xalis aktivlər/kapital

 

30.1. “Xalis aktivlər (kapital)” bölməsində təşkilatın kapital ehtiyatlarının və bölüşdürülməmiş mənfəətinin və ya ödənilməmiş zərərinin uçota alınmasına dair ümumiləşdirilmiş məlumatları əks etdirir.

30.2. Təşkilatın xalis aktivləri (kapitalı) səhmdarların müəssisəyə yönəldilən investisiyalarının dəyərini artıran və ya azaldan, habelə bölüşdürülə bilən və ya bölüşdürülməyən müvafiq olaraq səhmdarlara ödənilməli olan kapital ehtiyatları və bölüşdürülməmiş mənfəətdən (ödənilməmiş zərərdən) ibarətdir.

30.3. Bu bölmə aşağıdakı maddələrdən ibarətdir:

30.3.1. 50 -  “Ödənilmiş nizamnamə (nominal) kapitalı”;

30.3.2. 52 -  “Geri alınmış kapital (səhmlər)”;

30.3.3. 53 - “Kapital Ehtiyatları”;

30.3.4. 54 - “Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)”.

 

31. Ödənilmiş nizamnamə (nominal) kapitalının uçotu

 

31.1. Bu maddədə təşkilatın ödənilmiş nizamnamə (nominal) kapitalının hərəkəti üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda nizamnamə (nominal) kapitalının yalnız ödənilmiş hissəsinin ümumi məbləği göstərilməlidir. Bu kapitalın ümumi dəyəri və ödənilməmiş hissəsi komponentləri barədə məlumat isə uçot siyasəti və izahlı qeydlərdə açıqlanmalıdır. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

31.1.1. 501 ¹li “Nizamnamə (nominal) kapitalı”;

31.1.2. 502 ¹li “Nizamnamə (nominal) kapitalının ödənilməmiş hissəsi”.

31.2. 501 ¹li “Nizamnamə (nominal) kapitalı” hesabında təşkilatın nizamnamə (nominal) kapitalı barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Təşkilatın nizamnamə (nominal) kapitalının ümumi dəyəri müəyyən edildikdə 111-10 ¹li hesabların debeti və 501 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Təsisçi (təşkilat) tərəfindən nizamnamə (nominal) kapitalının ödənilməsi üzrə məbləğlər 103-7 ¹li hesabın debeti və 111-10 ¹li hesabın kreditində uçota alınır.

31.3. 502 ¹li “Nizamnamə (nominal) kapitalının ödənilməmiş hissəsi” hesabında təşkilatın tərəfindən nizamnamə (nominal) kapitalının ödənilməmiş hissəsi barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır. Təşkilatın nizamnamə (nominal) kapitalının ödənilməmiş hissəsi 502 ¹li hesabın debeti və 111-10 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

 

32. Geri alınmış kapitalın (səhmlərin) uçotu

 

32.1. Bu maddədə təşkilatın geri alınmış kapitalının (səhmlərin) hərəkəti üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Geri alınmış kapital (səhmlər) barədə məlumat təşkilatın uçot siyasəti və izahlı qeydlərində açıqlanmalıdır. Bu maddə üzrə 521¹li “Geri alınmış kapital (səhmlər)” hesabı açılır.

32.2. 521 ¹li “Geri alınmış kapital (səhmlər)” hesabında təşkilatın kapitalının (səhmlərinin) geri alınması barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

32.3. Təşkilata məxsus olan kapital (səhmlər) geri alındıqda 105 ¹li hesabın debeti və 521 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

33. Kapital ehtiyatlarının uçotu

 

33.1. Bu maddədə təşkilatın kapital ehtiyatları yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyat, qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş ehtiyat fondundan və digər ehtiyat fondlarından ibarətdir.

33.2. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda kapital ehtiyatlarının yalnız ümumi məbləği göstərilməlidir. Bu ehtiyatların ayrı-ayrı komponentləri barədə məlumat isə uçot siyasəti və izahlı qeydlərdə açıqlanmalıdır.

33.3. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

33.3.1. 531 ¹li “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyat”;

33.3.2. 532 ¹li “Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat fondları”;

33.3.3. 533 ¹li “Qanunvericiliyə əsasən yaradılan ehtiyat fondları”;

33.3.4. 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları”.

33.4. 531 ¹li “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyat” hesabında ilkin tanınmadan sonrakı qiymətləndirmə nəticəsində təşkilat tərəfindən seçilmiş uçot siyasətinə əsasən aktivin ədalətli dəyərinin onun balans dəyərindən artıq olan hissəsi barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Aktivlərin ayrı-ayrı kateqoriyaları üzrə aparılmış yenidənqiymətləndirmənin nəticələrini tam əks etdirmək üçün 531 ¹li hesab üzrə aşağıdakı subhesabları açmaq olar:

33.4.1. 531-1 ¹li “Daşınmaz əmlakın yenidənqiymətləndirilməsi“;

33.4.2. 531-2¹li “Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidənqiymətləndirilməsi“;

33.4.3. 531-3 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərin yenidənqiymətləndirilməsi“.

33.5. Yenidənqiymətləndirmə nəticəsində yaranmış və aktivin ilkin dəyərindən artıq olan məbləğ 231, 234, 236, 241 ¹li hesabların debetində və 631-2 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda, 631-2 ¹li subhesabın debeti və 531 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Yenidənqiymətləndirilmiş aktiv üzrə yaranmış qiymətdəndüşmə zərəri əvvəlki dövrlərdə həmin aktivin yenidənqiymətləndirməsi nəticəsində yaranmış artım məbləği qədər kapital ehtiyatlarının azalmasına, qalan məbləğ isə dövr üzrə xərclərə aid edilir. Bu zaman 531 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti, 631-2 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Yenidənqiymətləndirmə üzrə zərər məbləğləri yaradılmış yenidənqiymətləndirmə üzrə kapital ehtiyatlarından artıq olduqda 70, 73, 74  ¹li maddələrin müvafiq hesabının debeti və 631-2 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

33.6. 532 ¹li “Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat fondları” hesabında təşkilatın məzənnə fərqləri üzrə ehtiyatın hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır. Təşkilatın xarici valyutada əməliyyatlarının aparılması nəticəsində pul vəsaitlərinin manata çevrilməsi zamanı yaranmış gəlir (və ya zərər) həmin hesabın kreditinə (və ya debetinə) yazılmalıdır.

33.7. 533 ¹li “Qanunvericiliyə əsasən yaradılan ehtiyat fondları” hesabında təşkilatın qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş ehtiyat fondları üzrə vəsaitlərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.  Belə fondlar yaradılarkən 801 ¹li hesabın debeti 533 ¹li hesabın kreditində uçota alınır. Fondların istifadəsi zamanı 533 ¹li hesabın debeti və müvafiq hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

33.8. 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” hesabında təşkilat tərəfindən yaradılan sair ehtiyat fondları üzrə vəsaitlərin hərəkətinə dair ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bu zaman 801 ¹li hesabın debeti, 535¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Fondların istifadəsi 535 ¹li hesabın debeti və müvafiq hesabların kreditində əks etdirilir.

 

34. Bölüşdürülməmiş mənfəətin və ya ödənilməmiş zərərin uçotu

 

34.1. Bölüşdürülməmiş mənfəətin və ya ödənilməmiş zərərin uçotu Hesablar Planının 54-cü maddəsində əks olunur. Bu maddədə təşkilatın bölüşdürülməmiş mənfəəti və ya ödənilməmiş zərəri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar açılır:

34.1.1. 541 ¹li “Hesabat dövründə xalis mənfəət (zərər)”;

34.1.2. 542 ¹li “Uçot siyasətində dəyişikliklər və əhəmiyyətli səhvlər ilə bağlı mənfəət (zərər) üzrə düzəlişlər”;

34.1.3. 543 ¹li “Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)”.

34.2. 541 ¹li “Hesabat dövründə xalis mənfəət (zərər)” hesabında təşkilatın hesabat dövründə həyata keçirdiyi birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı əldə edilmiş maliyyə nəticəsinin (mənfəətin və ya zərərin) hərəkəti üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır. Bu zaman 801 ¹li hesabın debeti, 541¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Hesabat dövründə xalis mənfəət istifadə edildikdə 541 ¹li hesabın debeti müvafiq hesabların kreditində əks etdirilir.

34.3. 542 ¹li “Uçot siyasətində dəyişikliklər və əhəmiyyətli səhvlər ilə bağlı mənfəət (zərər) üzrə düzəlişlər” hesabında təşkilatın uçot siyasətinin dəyişdirilməsi və yeni uçot siyasətinin retrospektiv şəkildə tətbiq edilməsi nəticəsində hesabat dövrünün mənfəət və ya zərərinə tələb olunan dəyişikliklər əks etdirilir. Bu düzəlişlər 542 ¹li hesabın debetində və ya kreditində əks etdirilir.

34.4. 543 ¹li “Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)” hesabında təşkilatın keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəəti və ya ödənilməmiş zərəri uçota alınır. Hesabat dövrünün sonunda (31 dekabr daxil olmaqla) istifadə edilməmiş xalis mənfəət qalığı 541 ¹li hesabın debeti, 543¹li hesabın kreditində əks etdirilir. Təşkilatın keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəətdən istifadəsi zamanı 543 ¹li hesabın debeti və müvafiq hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

Fəsil 11. Hesablar Planında Bölmə 6. “Gəlirlər”ə daxil olan hesablar

 

35. Gəlirlər

 

35.1. “Gəlirlər” bölməsində maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabatda təqdim edilməli olan gəlir növləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumat təqdim olunur.

35.2. Bu gəlirlər təşkilatın hesabat dövründə həyata keçirdiyi fəaliyyəti ilə bağlı müvafiq olaraq aşağıdakı növlərə bölünür:

35.2.1. 61 - “Birja əməliyyatlarından gəlirlər”;

35.2.2. 62 - “Qeyri-birja əməliyyatlarından gəlirlər”;

35.2.3. 63 - “Digər gəlirlər”.

 

36. Birja əməliyyatlarından gəlirlərin uçotu

 

36.1. Birja əməliyyatlarından gəlirlərin uçotu Hesablar Planının 61-ci maddəsində aparılır. Bu maddədə əməliyyat gəliri olaraq dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın fəaliyyətindən əldə olunan əsas gəliri hesab edilmir və həmin maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

36.1.1. 611¹li “Satış”;

36.1.2. 612 ¹li “Satılmış malların qaytarılması”;

36.1.3. 613 ¹li “Verilmiş güzəştlər”.

36.2. 611¹li “Satış” hesabında təşkilatın birja əməliyyatlarının həyata keçirilməsi nəticəsində əldə etdiyi gəlirlər uçota alınır. Birja əməliyyatları üzrə tanınmış gəlirlər 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetində və 611 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Həmin gəlirlər üzrə xərclər tanındıqda 611 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 701, 702, 703, 721, 722, 725 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir. Bu əməliyyat üzrə əldə olunmuş mənfəət 611 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetində və 801 ¹li hesabın kreditində, zərər isə müvafiq olaraq 801 ¹li hesabın debetində və 611 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

36.2.1. 611-1 ¹li “Malların satışı”;

36.2.2. 611-2 ¹li “Xidmətlərin göstərilməsi üzrə gəlir”;

36.2.3. 611-3 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə gəlir”;

36.2.4. 611-5 ¹li “İcarə üzrə gəlir”;

36.2.5. 611-6 ¹li “Sair satış”.

36.3. 611-1 ¹li “Malların satışı” subhesabında təşkilatın birja əməliyyatlarından gəlirləri əks etdirilir.

36.4. 611-2 ¹li “Xidmətlərin göstərilməsi üzrə gəlir” subhesabında təşkilatın xidmətlərin göstərilməsindən gəlirləri uçota alınır.

36.5. 611-3 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə gəlir” subhesabında təşkilatın tikinti müqavilələri nəticəsində əldə edilmiş gəlirləri əks etdirilir.

36.6. 611-5 ¹li “İcarə üzrə gəlir” subhesabında təşkilatın əməliyyat icarəsindən daxil olmuş gəlirləri göstərilir.

36.7. 631-6 ¹li “Sair satış” subhesabında yuxarıdakı subhesablarda uçota alınmayan digər gəlirlər uçota alınır.

36.8. 612 ¹li “Satılmış malların qaytarılması” hesabında təşkilatın satılmış malların geri qaytarılması ilə bağlı qaytarılan mallar üzrə məbləğlərinin hərəkəti uçota alınır. Satılmış malların qaytarılmasına görə əməliyyatlar üzrə məbləğlər 612 ¹li hesabın debeti, 111¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

36.9. 613 ¹li “Verilmiş güzəştlər” hesabında təşkilat tərəfindən alıcılar və sifarişçilərə mallara (xidmətlərə) görə verilmiş güzəştlər uçota alınır. Alıcılar və sifarişçilərə təşkilat tətbiq etdiyi güzəştlərə görə 613 ¹li hesabın debeti və 111 ¹li hesabın müvafiq subhesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

37. Qeyri-birja əməliyyatlarından gəlirlərin uçotu

 

37.1. Qeyri-birja əməliyyatlarından gəlirlərin uçotu Hesablar Planının 62-ci maddəsində aparılır. 62 “Qeyri-birja əməliyyatlarından gəlirlər” maddəsində dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər, digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər və sair transferlərdən əldə edilən gəlirlər uçota alınır. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

37.1.1. 621 ¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”;

37.1.2. 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”;

37.1.3. 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”;

37.1.4. 624 ¹li “Digər təşkilatlardan köçürmələr”;

37.1.5. 625 ¹li “Sair gəlirlər”.

37.2. 621 ¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər” hesabında dövlət büdcəsindən alınmış subsidiya, dotasiya, hökumət qrantları və digər əvəzsiz alınmış maliyyə yardımları üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Qeyri-birja əməliyyatları üzrə tanınmış gəlirlər 334 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetində və 621 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Həmin gəlirlər üzrə xərclər tanındıqda 621 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 731. 732, 733, 721, 722, 725 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir. Bu əməliyyat üzrə əldə olunmuş mənfəət 621 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetində və 801 ¹li hesabın kreditində, zərər isə müvafiq olaraq 801 ¹li hesabın debetində və 621 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

37.3. 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər” hesabında müvafiq normativ hüquqi aktlara əsasən dövlətə məxsus olan, lakin dövlət büdcəsinə daxil olmayan büdcədənkənar fondlardan daxil olmuş əvəzsiz maliyyə yardımları uçota alınır. Digər büdcələr hesabına ayrı-ayrı tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün ayrılmış maliyyələşmə məbləğləri 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetində və 334 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir. Digər büdcələr hesabına ayrı-ayrı tədbirlərin həyata keçirilməsi üzrə tanınmış gəlirlər 334 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetində və 622 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Həmin gəlirlər üzrə xərclər tanındıqda 622 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 731. 732, 733, 721, 722, 725 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

37.4. 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr” hesabında təşkilatın xalis aktivini (kapitalını) artırmayan köçürmələr əks etdirilir. Bu mənbələr hesabına əldə edilmiş gəlirlər 111 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 623 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

37.5. 624 ¹li “Digər təşkilatlardan köçürmələr” hesabında xarici və daxili mənbələr hesabına alınmış qrantlar və digər təşkilatlardan köçürmələr əks etdirilir. Bu mənbələr hesabına əldə edilmiş gəlirlər 111 ¹li hesabın debetində və 624 ¹li hesabın kreditində uçota alınır.

37.6. 625 ¹li “Sair gəlirlər” hesabında yuxarıdakı qruplara daxil edilməyən digər qeyri-birja əməliyyatları üzrə gəlirlər əks etdirilir. Belə gəlirlər 111 ¹li hesabın debetində və 625 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

 

38. Digər gəlirlərin uçotu

 

38.1. Sair əməliyyatlardan gəlirlərin uçotu Hesablar Planının 63-cü maddəsində aparılır. Belə gəlirlər həm birja əməliyyatlarından, həm də qeyri-birja əməliyyatlarından əldə oluna bilər. 63 “Digər gəlirlər” maddəsində təşkilatın adi fəaliyyətlərindən əldə olunan, lakin əsas əməliyyat gəliri kimi təsnifləşdirilməyən və ya təşkilatın adi fəaliyyətində mütəmadi yaranmayan gəlirlər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

38.1.1. 631 ¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”;

38.1.2. 632 ¹li “Fəaliyyətin dayandırılmasından qazanclar”;

38.1.3. 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri”.

38.2. 631 ¹li “Digər əməliyyat gəlirləri” hesabında digər əməliyyat gəlirlərinə aid edilən uzunmüddətli aktivlərin silinməsi, onların yenidən qiymətləndirilməsi üzrə əvvəlki yenidənqiymətləndirmə azalmasını artıran məbləğlər, cərimələr, əvvəlki illərin gəliri, silinmiş ümidsiz borcların və uyğun olaraq silinmiş material ehtiyatlarının bərpa olunması üzrə məbləğlər, habelə əldə olunmuş bunlara oxşar digər gəlirlər uçota alınır. Hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır:

38.2.1. 631-1 ¹li “Torpaq, tikili, avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlərin satışından gəlirlər”;

38.2.2. 631-2 ¹li “Yenidən qiymətləndirilmədən gəlirlər”;

38.2.3. 631-3 ¹li “Əvəzsiz olaraq alınmış aktivlər”;

38.2.4. 631-4 ¹li “Cərimələr və digər oxşar ödənişlər”;

38.2.5. 631-5 ¹li “Keçmiş illər üzrə gəlirlər”;

38.2.6. 631-6 ¹li “Ümidsiz borcların bərpası”;

38.2.7. 631-7 ¹li “Silinmiş ehtiyatların bərpası”;

38.2.8. 631-8 ¹li “Məzənnə fərqləri üzrə gəlirlər”.

38.3. 631-1 ¹li “Torpaq, tikili, avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlərin satışından gəlirlər” subhesabında birja əməliyyatları üzrə torpaq, tikili və avadanlıqların və digər uzunmüddətli aktivlərin xaricolmasından gəlirlər əks etdirilir. Belə gəlirlər birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirlərə aid edilir. Bu zaman, 111 ¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti və 631-1 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

38.4. 631-2 ¹li “Yenidən qiymətləndirilmədən gəlirlər” subhesabında birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş torpaq, tikili və avadanlıqların və digər uzunmüddətli aktivlərin yenidən qiymətləndirilməsi üzrə əvvəlki yenidənqiymətləndirmə nəticəsində maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabatda tanınmış azalmasını artıran məbləğlər uçota alınır. Belə gəlirlər həm birja, həm də qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirlərə aid edilə bilər. Bu zaman 121, 126, 231, 234, 236, 241, 251 ¹li hesabın debeti, 631-2 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

38.5. 631-3 ¹li “Əvəzsiz olaraq alınmış aktivlər” subhesabında natural formada alınmış məhsul və xidmətlərin, mirasların, hədiyyələrin dəyəri uçota alınır. Belə gəlirlər qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirlərə aid edilir. Bu zaman 121, 126, 231, 234, 236, 241, 251 ¹li hesabın debeti, 631-3 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

38.6. 631-4 ¹li “Cərimələr və digər oxşar ödənişlər” subhesabı müqavilə ilə müəyyənləşdirilən, öhdəliyin icra edilmədiyi və ya lazımınca icra edilmədiyi, o cümlədən, icranın gecikdirildiyi halda borclunun kreditora ödəməli olduğu pul məbləğlərini uçota almaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Belə gəlirlər qeyri-birja əməliyyatlarından əldə olunmuş gəlirlərə aid edilir. Bu zaman, 111 ¹li hesabın müvafiq subhesabının debeti, 631-4 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

38.7. 631-5 ¹li “Keçmiş illər üzrə gəlirlər” subhesabında əvvəlki illərə aid edilən, lakin həmin dövrdə gəlir kimi tanınmayan məbləğlər uçota alınır. Belə gəlirlər həm birja, həm də qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirlərə aid edilə bilər. Bu zaman 333, 334, 335 ¹li hesabın debeti, 631-5 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

38.8. 631-6 ¹li “Ümidsiz borcların bərpası” subhesabında əvvəllər ümidsiz borc kimi silinmiş debitorlar tərəfindən borcların qaytarılması şəklində əldə edilən gəlirlər əks etdirilir. Belə gəlirlər həm birja, həm də qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirlərə aid edilə bilər. Bu zaman 111 ¹li hesabın debeti, 631-6 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, 631-6 ¹li hesabın debeti 801 ¹li hesabın krediti ilə müxabirləşir.

38.9. 631-7 ¹li “Silinmiş ehtiyatların bərpası” subhesabında ehtiyatların qiymətində düzəlişlər edilməsi ilə əlaqədar azaldılmış dəyərin bərpa edilməsi şəklində gəlirlər uçota alınır. Belə gəlirlər həm birja, həm də qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirlərə aid edilə bilər. Belə əməliyyatlar üzrə 121, 124, 126 ¹li hesabların müvafiq suhesablarının debeti və 127 ¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda, 127 ¹li hesabın debeti 631-7 ¹li subhesabın krediti ilə müxabirləşir.

38.10. 631-8 ¹li “Məzənnə fərqləri üzrə gəlirlər” subhesabı xarici valyuta məzənnələrində yaranan dəyişikliklərdən əldə edilən gəlirləri uçota alır. Belə gəlirlər həm birja, həm də qeyri-birja əməliyyatlarından əldə olunmuş gəlirlərə aid edilir. Bu zaman, 103-8 ¹li subhesabın debeti, 631-8 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

38.11. 632 ¹li “Fəaliyyətin dayandırılmasından qazanclar” hesabında təşkilatın fəaliyyətinin bir hissəsinin satılması nəticəsində əldə edilən gəlir məbləği əks etdirilir. Belə gəlirlər birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirlərə aid edilir. Bu zaman 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 632¹li hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

38.12. 633 ¹li “maliyyə gəlirləri” hesabında təşkilatın maliyyə fəaliyyətindən əldə edilən gəlir məbləği əks etdirilir. Belə gəlirlər birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə olunmuş gəlirlərə aid edilir. Bu hesab üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

38.12.1. 633-1 ¹li “Faiz gəliri“;

38.12.2. 633-2 ¹li “Qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri“;

38.12.3. 633-3 ¹li “Dividend üzrə gəlir“.

38.13. 633-1 ¹li “Faiz gəliri” subhesabında təşkilatın faiz gəlirlərinin əldə edilməsi ilə bağlı gəlir məbləği əks etdirilir.

38.14. 633-2 ¹li “Qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri” subhesabında təşkilatın qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirlərinin əldə edilməsi ilə bağlı gəlir məbləği uçota alınır.

38.15. 633-3 ¹li “Dividend üzrə gəlir” subhesabında təşkilatın digər təşkilatlardan, onlara məxsus səhmlər üzrə əldə edilmiş dividendlərə görə gəlir məbləği uçota alınır. Bu zaman 111 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 633-3 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

Fəsil 12. Hesablar Planında Bölmə 7. “Xərclər”ə daxil olan hesablar

 

39. Xərclər

 

39.1. “Xərclər” bölməsində maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabatda əks etdirilən xərclər üzrə məlumatlar ümumiləşdirilir. Bu bölmə aşağıdakı maddələri özündə birləşdirir:

39.1.1. 70 - “Birja gəlirləri üzrə xərclər”;

39.1.2. 72 - “Maliyyə xərcləri”;

39.1.3. 73 - “Qeyri-birja gəlirləri üzrə xərclər”;

39.1.4. 74 - “Sair mənbələr hesabına xərclər”.

 

40. Birja əməliyyatları üzrə xərclərin uçotu

 

40.1. Birja əməliyyatları üzrə xərclərin uçotu Hesablar Planının 70-ci maddəsində aparılır. Bu maddədə təşkilatın məhsulun (iş və xidmətin) satışından gəlirin əldə olunması üçün onlara sərf olunmuş xərclər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatları göstərilir. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

40.1.1. 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”;

40.1.2. 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”;

40.1.3. 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri”.

40.2. Hesabat dövründə birja əməliyyatları üzrə tanınmış xərclər 701, 702, 703 ¹li hesabların debetində və 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda bu məbləğlər üzrə 611 ¹li hesabın debeti və 701, 702, 703 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

40.3. 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri” hesabında təşkilatın birja fəaliyyəti ilə bağlı satılmış məhsul üzrə tanınmış məbləğlərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

40.4. 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri” hesabında təşkilatın birja fəaliyyəti ilə bağlı satılmış işlərə görə tanınmış məbləğlərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

40.5. 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” hesabında təşkilatın birja fəaliyyəti ilə bağlı satılmış xidmətlərlə bağlı tanınmış məbləğlərinin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

 

41. Maliyyə xərclərinin uçotu

 

41.1. Maliyyə xərclərinin uçotu Hesablar Planının 72-ci maddəsində aparılır. Bu maddədə təşkilatın hesabat dövründə çəkilmiş və həmin dövrə aid olan maliyyə xərcləri uçota alınır. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

41.1.1. 721 ¹li “Faiz xərcləri”;

41.1.2. 722 ¹li “İşçilər üçün bank kreditləri üzrə faiz xərcləri”;

41.1.3. 725 ¹li “Digər maliyyə xərcləri”.

41.2. Maliyyə xərclərinin uçotu təşkilatın bilavasitə gəlirlərinin əldə edilməsi ilə bağlı olmadığı üçün həmin tanınmış xərclər üzrə 721, 722, 725 ¹li hesabların debeti və 309, 335 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Eyni zamanda bu məbləğlər 633 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 721, 722, 725 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

41.3. 721 ¹li “Faiz xərcləri” hesabında təşkilatın hesabat dövründə müəyyən edilmiş qısamüddətli və uzunmüddətli bank kreditləri üzrə faiz xərcləri uçota alınır.

41.4. 722 ¹li “İşçilər üçün bank kreditləri üzrə faiz xərcləri” hesabında işçilər üçün qısamüddətli və uzunmüddətli bank kreditləri üzrə faiz xərcləri əks etdirilir.

41.5. 725 ¹li “Digər maliyyə xərcləri” hesabında yuxarıdakı hesablarda nəzərdə tutulmayan digər maliyyə xərcləri uçota alınır.

 

42. Qeyri-birja gəlirləri üzrə xərclərin uçotu

 

42.1. Qeyri-birja gəlirləri üzrə xərclərin uçotu Hesablar Planının 73-cü maddəsində əks etdirilir. Bu maddədə təşkilatlar tərəfindən smetalar üzrə nəzərdə tutulmuş tədbirlərə, digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər üzrə çəkilən faktiki xərclər əks etdirilir. Bu maddə aşağıdakı hesablardan ibarətdir:

42.1.1. 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların dəyəri” hesabı;

42.1.2. 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri” hesabı;

42.1.3. 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” hesabı.

42.2. Hesabat dövründə qeyri-birja əməliyyatları üzrə tanınmış xərclər 731, 732, 733 ¹li hesabların debetində və 122 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda bu məbləğlər üzrə 621, 622, 623, 624, 625 ¹li hesabların debeti və 731, 732, 733 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

43. Sair mənbələr hesabına xərclərin uçotu

 

43.1. Sair mənbələr hesabına xərclərin uçotu Hesablar Planının 74-cü maddəsində aparılır. Bu maddədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyəti ilə bağlı sair mənbələr hesabına gəlirləri üzrə xərcləri uçota alınır. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

43.1.1. 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların dəyəri”;

43.1.2. 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”;

43.1.3. 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri”.

43.2. Hesabat dövründə qeyri-birja əməliyyatları üzrə sair mənbələr hesabına tanınmış xərclər 741, 742, 743 ¹li hesabların debeti və 122, 125 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda bu məbləğlər üzrə 631 ¹li hesabların debeti və 741, 742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

43.3. Eyni zamanda, bu xərclər 631 ¹li hesabların debeti və 741, 742, 743 ¹li hesabların krediti üzrə əks etdirilir.

 

Fəsil 13. Hesablar Planında Bölmə 8. “Mənfəət (zərər)”ə daxil olan hesablar

 

44. Mənfəət (zərər)

 

44.1. “Mənfəət (zərər)” bölməsində maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabatda təqdim edilməli olan ümumi mənfəət (zərər) barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

44.2. Bu bölmə 80 ¹li “Mənfəət (zərər)” adlı maddədən ibarətdir.

 

45. Mənfəətin (zərərin) uçotu

 

45.1. Mənfəətin (zərərin) uçotu Hesablar Planının 80-ci maddəsində aparılır. Bu maddədə təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətindən əldə edilmiş mənfəət və ya zərər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Bu maddə 801 ¹li hesabdan ibarətdir.

45.2. 801 ¹li hesabda təşkilatın birja və qeyri-birja fəaliyyətinin həyata keçirilməsi nəticəsində uçota alınmış mənfəət və ya zərər barədə ümumiləşdirilmiş məbləğlərinin hərəkəti əks etdirilir.

45.3. Təşkilatın hesabat dövründə əldə olunmuş mənfəəti 611, 621, 622, 623, 624, 625, 631, 632,633 ¹li hesabların debeti, 801¹li hesabın kreditində uçota alınır.

45.4. Təşkilatın hesabat dövründə yaranmış zərər məbləğlərinə 801 ¹li hesabın debeti 611, 621, 622, 623, 624, 625, 631, 632, 633¹li hesabların krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

 

III Bölmə.  Maliyyə hesabatları və onların tərtibi qaydaları

 

Fəsil 14. Maliyyə hesabatlarının tərkib hissələri və onların məzmunu

 

46. Maliyyə hesabatlarının tərkib hissələri

 

46.1. Maliyyə hesabatlarının məqsədi müxtəlif istifadəçilər tərəfindən resursların bölüşdürülməsi ilə bağlı qərarların qəbul edilməsi və maliyyə elementlərinin qiymətləndirilməsi zamanı təşkilatın maliyyə vəziyyəti, maliyyə nəticələri və pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında informasiyanın təmin edilməsidir.

46.2. Maliyyə hesabatları, həmçinin, fasiləsiz əməliyyatlar üçün tələb edilən ehtiyatların və fasiləsiz əməliyyatlar vasitəsilə yaradıla bilən resursların həcminin, eləcə də, müvafiq risklərin və qeyri-müəyyənliklərin miqyasının proqnozlaşdırılması zamanı faydalı olan məlumatların təmin edilməsi vasitəsilə proqnozlaşdırıcı rola malik ola bilər. Xüsusilə də, təşkilatların maliyyə hesabatları istifadəçiləri aşağıdakı məlumatlarla təmin edir:

46.2.1. təşkilatın müəyyən edilmiş büdcəsinə uyğun olaraq resursların qəbul edilib-edilməməsinə dair məlumat;

46.2.2. təşkilatın qanunvericiliyin və müqavilələrin tələblərinə, o cümlədən, müvafiq qanunverici orqan tərəfindən müəyyən edilən maliyyə limitlərinə uyğun olaraq əldə edilmiş resurslarının istifadə edilib-edilməməsinə dair məlumat.

46.3. Bu məqsədə nail olmaq üçün dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat maliyyə hesabatlarında aşağıda qeyd olunan maddələr üzrə informasiyanı təqdim etməlidir:

46.3.1. aktivlər;

46.3.2. öhdəliklər;

46.3.3. xalis aktivlər(kapital);

46.3.4. gəlir;

46.3.5.  xərclər;

46.3.6. xalis aktivlərdə(kapitalda) digər dəyişikliklər;

46.3.7. pul vəsaitlərinin hərəkəti.

46.4. Maliyyə håsàbàtlàrının tərkibi àşàğıdàkılardan ibarətdir:

46.4.1. maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat;

46.4.2. maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat;

46.4.3. xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklər haqqında hesabat ;

46.4.4. pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat;

46.4.5. əhəmiyyətli uçot siyasətləri və izahlı qeydlər.

46.5. Maliyyə hesabatlarının başlıq hissələri aşağıdakı qaydada doldurulur:

46.5.1. «Müəssisə, təşkilat» rekvizitində – dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın tam adı göstərilir (mövcud qaydalarda qeydə alınmış təsis sənədlərinə uyğun olaraq).

46.6. Təşkilatlar üçün hesabat ili 01 yanvardan 31 dekabr da daxil olmaqla olan dövr sayılır. İl ərzində yeni yaradılan təşkilatlar üçün birinci hesabat ili onların hüquqi şəxs statusuna malik olduğu tarixdən 31 dekabr da daxil olmaqla olan dövr, 01 oktyabrdan sonra yeni yaradılmış (ləğv edilmiş, yenidən qurulmuş təşkilatlar və onların struktur bölmələrinin bazası əsasında olmayan) müəssisələr üçün isə növbəti ilin 31 dekabr tarixi də daxil olmaqla olan dövr sayılır.

46.7. Maliyyə hesabatlarındakı məlumatlar sintetik və analitik uçot məlumatlarına əsaslanır.

46.8. Maliyyə hesabatları tərtib edilənə qədər ilin sonuna dövriyyə balansının illik dövriyyələri və qalıqları həmin dövr üzrə analitik uçot registrlərinin dövriyyə və qalıqları ilə mütləq üzləşdirilib yoxlanılmalıdır.[12]

46.9. Maliyyə hesabatları təşkilatın rəhbəri və baş mühasibi və ya bu vəzifələr həvalə edilmiş səlahiyyətli şəxslər tərəfindən imzalanaraq möhürlə təsdiq edilir.

46.10. Maliyyə hesabatlarında heç bir pozuntu və qaralamalara yol verilməməli, səhvlərə düzəlişlər edilən hallarda isə müvafiq qeydlər edilməli və düzəlişin tarixi göstərilməklə maliyyə hesabatlarını imzalayan şəxs (rəhbər, baş mühasib və ya bu vəzifələr həvalə edilmiş səlahiyyətli şəxs) tərəfindən təsdiq edilməlidir.

46.11. Həm cari, həm də keçən ilin hesabat məlumatlarında aşkar edilmiş səhvlər (onların təsdiqindən sonra) hesabat dövrü üçün tərtib edilmiş hesabatda düzəldilməli və bu düzəliş hesabat dövrünün məlumatlarına daxil edilməlidir. Saxtalaşdırma və təhrifin baş vermə dövrü müəyyən edilməyən hallarda hesabat məlumatlarındakı düzəlişlər, saxtalaşdırma və təhrif müəyyən edilən dövrdən sonrakı ilk hesabatda aparılmalıdır. Hesabat məlumatlarının düzəlişləri haqqında göstərilən qaydalar yoxlama və inventarizasiyalar zamanı həm təşkilatın özü, həm də başqa orqanlar tərəfindən məlumatlarda təhrif edilmə və saxtalaşdırma aşkar edilən hallarda tətbiq edilir.

 

Fəsil 15. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat

 

47. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatın məzmunu

 

47.1. “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın forması Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 13 yanvar 2009-cu il tarixli İ-05 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş Büdcə Təşkilatları üçün “Maliyyə hesabatlarının təqdimatı üzrə” 1¹li Milli Mühasibat uçotu Standartı ilə müəyyən edilmişdir. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda təqdim edilməli olan informasiya aşağıdakı bölmələr üzrə qruplaşdırılır:

47.1.1. Qısamüddətli aktivlər;

47.1.2. Uzunmüddətli aktivlər;

47.1.3. Qısamüddətli öhdəliklər;

47.1.4. Uzunmüddətli öhdəliklər;

47.1.5. Xalis aktivlər (kapital).

 

48. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat üzrə bölmə 1. Qısamüddətli aktivlər

 

48.1. Aktivlər aşağıdakı hallarda qısamüddətli aktiv kimi təsnifləşdirilir:

48.1.1. təşkilatın adi əməliyyat dövründə istifadə üçün saõlànıldıqda və ya satılması ehtimal olunduqda;

48.1.2. əsasən alqı-satqı məqsədləri üçün saxlandıqda;

48.1.3. hesabat tarixindən sonra 12 ay müddətində satılması ehtimal olunduqda; və ya

48.1.4. hesabat tarixindən sonra ən azı 12 ay müddətində mübadiləsinə və ya istifadəsinə məhdudiyyət qoyulmayan pul vəsaitləri və ya onun ekvivalentləri olduqda.

48.2. Bütün digər hallarda aktivlər uzunmüddətli aktiv kimi təsnifləşdirilməlidir.

48.3. Qısamüddətli aktivlər aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatları əhatə edir:

48.3.1. Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri;

48.3.2. Qısamüddətli debitor borcları;

48.3.3. Ehtiyatlar;

48.3.4. Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri;

48.3.5. Sair qısamüddətli aktivlər.

48.4. “Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri” maddəsində 101 ¹li “Kassa”, 103 ¹li “Bankda olan hesablaşma hesabları”, 104 ¹li “Tələblərə əsasən verilən digər bank hesabları”, 105 ¹li “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir.

48.5. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

48.6. 103 ¹li “Bankda olan hesablaşma hesabları”, 105 ¹li “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” sintetik hesablarında uçota alınan qalıq  məbləğləri bu hesablar üzrə açılmış müvafiq subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir.

48.7. “Qısamüddətli debitor borcları” maddəsində 111 ¹li “Qısamüddətli debitor borcları” sintetik hesabında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir.

48.8. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir. Bu sintetik hesabda uçota alınan qalıq məbləğləri həmin hesab üzrə açılmış subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir.

48.8. “Ehtiyatlar” maddəsində 121 ¹li “Material ehtiyatları”, 122 ¹li “İstifadə olunmuş məsrəflər”, 123 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə bitməmiş tikinti işləri”, 124 ¹li “Hazır məhsul”, 125 ¹li “Satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlər”, 126 ¹li “Digər ehtiyatlar”, 127 ¹li “Ehtiyatların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir.

48.9. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

48.10. 121 ¹li “Material ehtiyatları”, 122 ¹li “İstifadə olunmuş məsrəflər” sintetik hesablarında uçota alınan qalıq məbləğləri həmin hesablar üzrə açılmış subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir.

48.11. “Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri” maddəsində 131 ¹li “Satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar”, 132 ¹li “Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” (Hesablar Planında yoxdur), 133 ¹li “Verilmiş qısamüddətli investisiyalar”, 134 ¹li “Digər qısamüddətli investisiyalar”, 135 ¹li “Sair qısamüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq  məbləğlərinin cəmi göstərilir.

48.12. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

48.13. “Sair qısamüddətli aktivlər” maddəsində 143 ¹li “Verilmiş qısamüddətli avanslar”, 144 ¹li “Təhtəlhesab məbləğlər”, 145 ¹li “Digər qısamüddətli aktivlər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir.

48.14. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

48.15. Cəmi qısamüddətli aktivlər sətri üzrə yekun məbləğlər “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının müvafiq olaraq 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

 

49. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat üzrə bölmə 2. Uzunmüddətli aktivlər

 

49.1. Uzunmüddətli aktivlər aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatları əhatə edir:

49.1.1. Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri;

49.1.2. Torpaq, tikili və avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlər;

49.1.3. Qeyri-maddi aktivlər;

49.1.4.  Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri.

49.2. “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri” maddəsində 222 ¹li “Verilmiş uzunmüddətli borclar”, 223 ¹li “Digər uzunmüddətli investisiyalar”, 224 ¹li “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

49.3. “Torpaq, tikili və avadanlıq və digər uzunmüddətli aktivlər” maddəsində 231 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlıq”, 233 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlıq üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər”, 234 ¹li “Bioloji aktivlər”, 236 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyalar”, 238 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyalar üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər” sintetik hesablarında əks etdirilən məbləğlərdən 232 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası”, 235 ¹li “Bioloji aktivlərin amortizasiyası”, 237 ¹li “Daşınmaz əmlaka investisiyaların amortizasiyası” sintetik hesablarında uçota alınan məbləğlər çıxılmaqla hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna təqdim olunan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir. 231 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlıq”, 232 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası” 234 ¹li “Bioloji aktivlər”, 235 ¹li “Bioloji aktivlərin amortizasiyası” sintetik hesablarında uçota alınan qalıq məbləğləri həmin hesablar üzrə açılmış müvafiq subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir.

49.4. “Qeyri-maddi aktivlər” maddəsində 241 ¹li “Qeyri-maddi aktivlər”, 243 ¹li “Qeyri-maddi aktivlər üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflər” sintetik hesablarında əks etdirilən məbləğlərdən 242 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası” sintetik hesabında uçota alınan məbləğlər çıxılmaqla hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna təqdim olunan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir. 241 ¹li “Qeyri-maddi aktivlər”, 242 ¹li “Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası” sintetik hesablarında uçota alınan qalıq məbləğləri həmin hesablar üzrə açılmış müvafiq subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir.

49.5. “Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri” maddəsində 251 ¹li “Sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri” sintetik hesabında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

49.6. Cəmi uzunmüddətli aktivlər sətri üzrə yekun məbləğlər “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının müvafiq olaraq 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

49.7. Cəmi aktivlər sətri üzrə yekun məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

 

50. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat üzrə bölmə 3. Qısamüddətli öhdəliklər

 

50.1. Öhdəliklər aşağıdakı hallarda qısamüddətli öhdəlik kimi təsnifləşdirilir:

50.1.1. təşkilatın adi əməliyyat dövründə öhdəliklərin ödənilməsi nəzərdə tutulduqda;

50.1.2. hesabat tarixindən sonra 12 ay müddətində öhdəlik ödənilməli olduqda;

50.1.3. təşkilat öhdəliyin yerinə yetirilməsini hesabat tarixindən sonra ən azı 12 ay müddətində uzatmaq kimi müstəsna hüquqa malik olmadıqda.

50.2. Bütün digər hallarda öhdəliklər uzunmüddətli öhdəlik kimi təsnifləşdirilməlidir.

50.3. Qısamüddətli öhdəliklər aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatları əhatə edir:

50.3.1. Qısamüddətli kreditor borcları;

50.3.2. Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər;

50.3.3. Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər;

50.3.4. Sair qısamüddətli öhdəliklər.

50.4. “Qısamüddətli kreditor borcları” maddəsində 301 ¹li “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları”, 302 ¹li “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli kreditor borcları”, 304 ¹li “İcarə ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları”, 305 ¹li “Tikinti müqavilələri ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları”, 306 ¹li “Faizlər ilə bağlı qısamüddətli kreditor borcları”, 307 ¹li “Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar”, 308 ¹li “Vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər”, 309 ¹li “Digər qısamüddətli kreditor borcları” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir. 308 ¹li “Vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” sintetik hesabında uçota alınan qalıq məbləğləri bu hesab üzrə açılmış müvafiq subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir.

50.5. “Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsində 311 ¹li “Qısamüddətli bank kreditləri”, 312 ¹li “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri”, 314 ¹li “Qısamüddətli borclar”, 317 ¹li “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir. Bu sintetik hesabda uçota alınan qalıq məbləğləri həmin hesab üzrə açılmış subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir. 311 ¹li “Qısamüddətli bank kreditləri” sintetik hesabında uçota alınan qalıq məbləğləri həmin hesab üzrə açılmış subhesabların qalıq məbləğlərinin cəmindən ibarətdir.

50.6. “Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” maddəsində 321 ¹li “İşdən azadolma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər”, 323 ¹li “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri”, 324 ¹li “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

50.7. “Sair qısamüddətli öhdəliklər” maddəsində 331 ¹li “Qısamüddətli pensiya öhdəlikləri”, 332 ¹li “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”, 333 ¹li “Alınmış qısamüddətli avanslar”, 334¹li “Qısamüddətli maliyyələşmələr və daxilolmalar”, 335 ¹li ”Digər qısamüddətli öhdəliklər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

50.8. Cəmi qısamüddətli öhdəliklər sətri üzrə yekun məbləğlər “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının müvafiq olaraq 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

 

51. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat üzrə bölmə 4. Uzunmüddətli öhdəliklər

 

51.1. Uzunmüddətli öhdəliklər aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatları əhatə edir;

51.1.1. ”Uzunmüddətli kreditor borcları”;

51.1.2. “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”;

51.1.3. “Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”;

51.2. “Uzunmüddətli kreditor borclar” maddəsində 401 ¹li “Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları”, 402 ¹li “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli kreditor borcları”, 403 ¹li “ Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”, 404 ¹li “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”, 405 ¹li “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

51.3. “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsində 411 ¹li “Uzunmüddətli bank kreditləri”, 412 ¹li “İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri”, 414 ¹li “Uzunmüddətli borclar”, 416 ¹li “İcarə üzrə uzunmüddətli öhdəliklər”, 418 ¹li “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

51.4. “Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” maddəsində 422 ¹li “Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri”, 424¹li “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

51.5. Cəmi uzunmüddətli öhdəliklər sətri üzrə yekun məbləğlər “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının müvafiq olaraq 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

51.6. Cəmi öhdəliklər sətri üzrə yekun məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

 

52. Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat üzrə bölmə 5. Xalis aktivlər (kapital)

 

52.1. Xalis aktivlər (kapital) aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatları əhatə edir:

52.1.1. “Ödənilmiş nominal (nizamnamə) kapitalı”;

52.1.2. “Geri alınmış kapital (səhmlər)”;

52.1.3. “Kapital ehtiyatları”;

52.1.4. “Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş) zərər”.

52.2. “Ödənilmiş nominal (nizamnamə) kapital” maddəsində 501 ¹li ”Nizamnamə (nominal) kapitalı” sintetik hesabında əks etdirilən məbləğdən 502 ¹li “Nominal (nizamnamə) kapitalın ödənilməmiş hissəsi” sintetik hesabında uçota alınan məbləğ çıxılmaqla hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna təqdim olunan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

52.3. “Geri alınmış kapital (səhmlər)” maddəsində 521 ¹li ”Geri alınmış kapital (səhmlər)” sintetik hesabında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğləri göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “ Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”ın 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

52.4. “Kapital ehtiyatları” maddəsində 531 ¹li “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyat”, 532 ¹li “Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat fondları”, 533 ¹li “Qanunvericiliyə əsasən yaradılan ehtiyat fondları”, 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

52.5. “Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş) zərər” maddəsində 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər)”, 542 ¹li “Uçot siyasətində dəyişikliklər və əhəmiyyətli səhvlərlə bağlı mənfəət (zərər) üzrə düzəlişlər”, 543 ¹li “Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş) zərər” sintetik hesablarında hesabat dövrünün əvvəlinə və sonuna uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

52.6. Cəmi xalis aktivlər (kapital) sətri üzrə yekun məbləğlər “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının müvafiq olaraq 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

52.7. Cəmi xalis aktivlər (kapital) və öhdəliklər sətri üzrə yekun məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” formasının 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

 

Fəsil  16. Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat

 

53 Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabatın məzmunu

 

53.1. “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat”ın forması Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 13 yanvar 2009-cu il tarixli İ-05 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş Büdcə Təşkilatları üçün “Maliyyə hesabatlarının təqdimatı üzrə” 1¹li Milli Mühasibat Uçotu Standartı ilə müəyyən edilmişdir.

53.2. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən hesabat dövrü ərzində tanınmış bütün gəlir, xərc və mənfəət (zərər) haqqında informasiya “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” haqqında hesabatda əks olunmaqla aşağıdakı bölmələr üzrə qruplaşdırılır:

53.2.1. Gəlirlər;

53.2.2. Xərclər;

53.2.3. Ümumi mənfəət (zərər).

53.3. Təşkilat “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabatı daha etibarlı və Standartın tələblərinə uyğun tərtib etmək üçün həmin hesabatda informasiyanı xərclərin xarakteri metodu əsasında təqdim etməlidir.

 

54. Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat üzrə bölmə 1. Gəlirlər

 

54.1. “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabatda gəlirlər aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilir:

54.1.1. qeyri-birja əməliyyatlarından gəlir;

54.1.2. birja əməliyyatlarından gəlir;

54.1.3. sair əməliyyat gəliri.

54.2. “Qeyri-birja əməliyyatlarından gəlir” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə 111¹li “Qısamüddətli debitor borcları”nın müvafiq subhesabları və ya 334 ¹li “Qısamüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabının debeti və 621¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”, 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”, 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”, 624 ¹li ”Digər təşkilatlardan köçürmələr”, 625 ¹li “Sair gəlirlər” sintetik hesablarının krediti üzrə uçota alınmış məbləğlərinın cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

54.3. “Birja əməliyyatlarından gəlir” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və  əvvəlki hesabat dövründə 111 ¹li “Qısamüddətli debitor borcları”nın müvafiq subhesablarının debeti və 611 ¹li “Satış” sintetik hesabının krediti üzrə uçota alınmış məbləğlərdən 612 ¹li “Satılmış malların qaytarılması”, 613 ¹li “Verilmiş güzəştlər” sintetik hesablarının kreditində əks etdirilmiş məbləğlər çıxılmaqla ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

54.4. “Satış” sintetik hesabında təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə 111¹li “Qısamüddətli debitor borcları”nın müvafiq subhesablarının debeti və 611-1 ¹li “Xidmətlərin göstərilməsi üzrə gəlir”, 611-3 ¹li “Tikinti müqavilələri üzrə gəlir”, 611-5 ¹li “İcarə üzrə gəlir”, 611-6 ¹li “Sair satış” sintetik hesablarının krediti üzrə uçota alınmış məbləğlərin cəmi göstərilir.

54.5. “Sair əməliyyat gəlirləri” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə 111¹li “Qısamüddətli debitor borcları”nın müvafiq subhesabları və ya 334 ¹li “Qısamüddətli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabının debeti və 631¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”, 632 ¹li “Fəaliyyətin dayandırılmasından qazanclar”, 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri” sintetik hesablarının kreditində əks etdirilmiş məbləğlərin cəmi göstərilir. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabat formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

54.6. “Digər əməliyyat gəlirləri” sintetik hesabında təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə 111¹li “Qısamüddətli debitor borcları”nın müvafiq subhesabları və ya 334 ¹li “Qısamüddətli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabının debeti və 631-1 ¹li “Torpaq, tikili, avadanlığın və digər uzunmüddətli aktivlərin satışından gəlirlər”, 631-2 ¹li “Yenidənqiymətləndirmədən gəlirlər”, 631-3 ¹li “Əvəzsiz olaraq alınmış aktivlər”, 631-4 ¹li “Cərimələr və digər oxşar ödənişlər”, 631-5 ¹li “Keçmiş illər üzrə gəlirlər”, 631-6 ¹li “Ümidsiz borcların bərpası”, 631-7 ¹li “Silinmiş ehtiyatların bərpası”, 631-8 ¹li “Məzənnə fərqləri üzrə gəlirlər” sintetik hesablarının krediti üzrə uçota alınmış məbləğlərin cəmi göstərilir.

54.7. “Maliyyə gəlirləri” sintetik hesabında təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə 111¹li “Qısamüddətli debitor borcları”nın müvafiq subhesabları və ya 334 ¹li “Qısamüddətli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabının debeti və ”633-1 ¹li “Faiz gəliri”, 633-2 ¹li “Qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri”, 633-3 ¹li “Dividend üzrə gəlir” sintetik hesablarının krediti üzrə uçota alınmış məbləğlərin cəmi göstərilir.

54.8. Cəmi gəlirlər sətri üzrə məbləğlər “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilmiş gəlir məbləğlərinin cəmindən ibarət olmaqla müvafiq olaraq həmin formanın 5-ci və 7-ci sütunlarında göstərilir.

 

55. Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat üzrə bölmə 2. Xərclər

 

55.1. “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabatda xərclər aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilir:

55.1.1. əmək haqqı xərcləri və dövlət sosial sığorta ayırmaları;

55.1.2 sərf edilmiş màtåriàlların dəyəri;

55.1.3 amortizasiya xərcləri;

55.1.4. sair əməliyyat xərcləri;

55.1.5. maliyyə xərcləri.

55.2. “Əmək haqqı xərcləri və dövlət sosial sığorta ayırmaları” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirləri üzrə tanınmış əmək haqqı və dövlət sosial sığorta ayırmaları xərcləri əks etdirilir. Bu zaman aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

55.2.1.       birja əməliyyatı üzrə 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-4 ¹li “İşçi heyətinə məsrəflər” sintetik hesabının krediti;

55.2.1.1. Eyni zamanda, 611 ¹li “Satış” hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.2.2.        qeyri-birja əməliyyatı üzrə 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-4 ¹li “İşçi heyətinə məsrəflər” sintetik hesabının krediti;

55.2.2.1.  Eyni zamanda, 621 ¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”, 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”, 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”, 624 ¹li “Digər təşkilatlardan köçürmələr”, 625 ¹li “Sair gəlirlər” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.2.3.       sair gəlirlər əməliyyatı üzrə 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-4 ¹li “İşçi heyətinə məsrəflər” sintetik hesabının krediti;

55.2.3.1. Eyni zamanda, 631 ¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”, 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.3. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabat formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

55.4. “Sərf edilmiş materialların dəyəri” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirləri üzrə tanınmış material ehtiyatları xərcləri əks etdirilir. Bu zaman aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

55.4.1.       birja əməliyyatı üzrə 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-3 ¹li “İstifadə olunmuş materiallar” sintetik hesabının krediti;

55.4.1.1. Eyni zamanda, 611 ¹li “Satış” hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.4.2.       qeyri-birja əməliyyatı üzrə 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-3 ¹li “İstifadə olunmuş materiallar” sintetik hesabının krediti;

55.4.2.1. Eyni zamanda, 621 ¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”, 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”, 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”, 624 ¹li “Digər təşkilatlardan köçürmələr”, 625 ¹li “Sair gəlirlər” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.4.3.       sair gəlirlər əməliyyatı üzrə 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-3 ¹li “İstifadə olunmuş materiallar” sintetik hesabının krediti;

55.4.3.1. Eyni zamanda, 631 ¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”, 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.5. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

55.6. “Amîrtizàsiyà xərcləri” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirləri üzrə tanınmış amortizasiya xərcləri əks etdirilir. Bu zaman aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

55.6.1.       birja əməliyyatı üzrə 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-5 ¹li “Aktivlərin amortizasiyası” sintetik hesabının krediti;

55.6.1.1. Eyni zamanda, 611 ¹li “Satış” hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.6.2.       qeyri-birja əməliyyatı üzrə 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-5 ¹li “Aktivlərin amortizasiyası” sintetik hesabının krediti;

55.6.2.1. Eyni zamanda, 621 ¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”, 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”, 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”, 624 ¹li “Digər təşkilatlardan köçürmələr”, 625 ¹li “Sair gəlirlər” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.6.3.       sair gəlirlər əməliyyatı üzrə 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-5 ¹li “Aktivlərin amortizasiyası” sintetik hesabının krediti;

55.6.3.1. Eyni zamanda, 631 ¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”, 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.7. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabat formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

55.8. “Sair əməliyyat xərcləri” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirləri üzrə tanınmış sair əməliyyat xərcləri əks etdirilir. Bu zaman aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

55.8.1. birja əməliyyatı üzrə 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-9 ¹li “Sair məsrəflər” sintetik hesabının krediti;

55.8.1.1. Eyni zamanda, 611 ¹li “Satış” hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 701 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 702 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 703 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.8.2.       qeyri-birja əməliyyatı üzrə 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının debeti və 122-9 ¹li “Sair məsrəflər” sintetik hesabının krediti;

55.8.2.1.  Eyni zamanda, 621 ¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”, 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”, 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”, 624 ¹li “Digər hökumət təşkilatlarından köçürmələr”, 625 ¹li “Sair gəlirlər” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 731 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 732 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 733 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri” sintetik hesablarının krediti.

55.8.3.       sair gəlirlər əməliyyatı üzrə 741¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri”, 744 ¹li “Digər xərclər” sintetik hesablarının debeti və 122-9 ¹li “Sair məsrəflər” sintetik hesabının krediti;

55.8.3.1.  Eyni zamanda, 631 ¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”, 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri” hesablarının müvafiq subhesablarının debeti və 741 ¹li “İstehsal olunmuş məhsulların (məmulatların) dəyəri”, 742 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərin dəyəri”, 743 ¹li “Göstərilmiş xidmətlərin dəyəri”, 744 ¹li “Digər xərclər” sintetik hesablarının krediti.

55.8-1. “O cümlədən “Xaricdən maliyyələşən elmi-tədqiqat işləri üzrə xərclər maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə xaricdən maliyyələşən elmi tədqiqat işləri ilə əlaqədar əldə edilmiş gəlirləri üzrə tanınmış və sair əməliyyat xərcləri kimi “Sair əməliyyat xərcləri” maddəsində əks etdirilmiş xərclərə aid edilmiş məbləğlər təqdim edilir. Bu zaman xaricdən maliyyələşdirilən elmi-tədqiqat işləri ilə əlaqədar əmək haqqı xərcləri və dövlət sosial sığorta ayırmaları, maliyyə yardımları və sair transfer ödənişləri, sərf edilmiş materialların dəyəri, amortizasiya xərcləri və sair əməliyyat xərcləri “xaricdən maliyyələşdirilən elmi-tədqiqat işləri üzrə xərclər”in tərkibinə daxil edilir.

55.8-2. “O cümlədən “Xaricdən maliyyələşdirilən elmi-tədqiqat işləri üzrə xərclər istisna olmaqla sair əməliyyat xərcləri” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə xaricdən maliyyələşən elmi tədqiqat işləri üzrə xərcləri istisna olmaqla birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirləri üzrə tanınmış və sair əməliyyat xərcləri kimi “Sair əməliyyat xərcləri” maddəsində əks etdirilmiş xərclərə aid edilmiş məbləğlər təqdim edilir.[13]

55.9. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabat formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

55.10. “Maliyyə xərcləri” maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə birja və qeyri-birja əməliyyatlarından əldə edilmiş gəlirləri üzrə maliyyə xərcləri əks etdirilir. Bu zaman aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

55.10.1. 721 ¹li “Faiz xərcləri”, 722 ¹li “İşçilər üçün bank kreditləri üzrə faiz xərcləri”, 725 ¹li “Digər maliyyə xərcləri” sintetik hesablarının debeti və müvafiq hesabların krediti;

55.10.1.1. Eyni zamanda, 633¹li “Maliyyə gəlirləri” hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 721¹li “Faiz xərcləri”, 722 ¹li “İşçilər üçün bank kreditləri üzrə faiz xərcləri”, 725 ¹li “Digər maliyyə xərcləri” sintetik hesablarının krediti.

55.11. Həmin məbləğlər müvafiq olaraq “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilir.

55.12. Cəmi xərclər sətri üzrə məbləğlər “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 4-cü və 6-cı sütunlarında əks etdirilmiş xərc məbləğlərinin cəmindən ibarət olmaqla müvafiq olaraq həmin formanın 5-ci və 7-ci sütunlarında göstərilir.

 

56. Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat üzrə bölmə 3. Ümumi mənfəət (zərər)

 

56.1. “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında” hesabatda mənfəət (zərər) aşağıdakı maddələr üzrə ümumiləşdirilir:

56.1.1.       ümumi mənfəət; o cümlədən:

56.1.1.1. əmlakın əvəzsiz verilməsindən (alınmasından) itkilər (qazanc);

56.1.1.2. kapital ehtiyatları;

56.1.1.3. xalis mənfəət(zərər).

56.2. Ümumi mənfəət (zərər) maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə birja, qeyri-birja və sair əməliyyatlarından əldə edilmiş cəmi gəlirlərdən cəmi xərclər çıxılmaqla ümumi mənfəətin (zərərin) məbləği “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir.

56.3. Mənfəətin (zərərin) uçota alınması zamanı aşağıdakı mühasibat yazılışları verilir:

56.3.1. birja əməliyyatı üzrə mənfəət əldə edildikdə 611¹li “Satış” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 801 ¹li “ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının krediti, zərər əldə edildikdə isə müvafiq olaraq 801 ¹li “ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının debeti və 611¹li “Satış” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının krediti;

56.3.2. qeyri-birja əməliyyatı üzrə mənfəət əldə edildikdə ”621¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”, 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”, 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”, 624 ¹li ”Digər təşkilatlardan köçürmələr”, 625 ¹li “Sair gəlirlər” sintetik hesablarının debeti və 801 ¹li “ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının krediti, zərər əldə edildikdə isə müvafiq olaraq 801 ¹li “ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının debeti və 621¹li “Dövlət büdcəsindən alınmış vəsaitlər”, 622 ¹li “Digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər”, 623 ¹li “Kapital ayırmaları kimi qeyd olunmamış köçürmələr”, 624 ¹li ”Digər təşkilatlardan köçürmələr”, 625 ¹li “Sair gəlirlər” sintetik hesablarının krediti;

56.3.3. sair gəlirlər əməliyyatı üzrə mənfəət əldə edildikdə 631¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”, 632 ¹li “Fəaliyyətin dayandırılmasından qazanclar”, 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri” sintetik hesablarının debeti və 801 ¹li “ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının krediti, zərər əldə edildikdə isə müvafiq olaraq 801 ¹li “ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının debeti və 631 ¹li “Digər əməliyyat gəlirləri”, 632 ¹li “Fəaliyyətin dayandırılmasından qazanclar”, 633 ¹li “Maliyyə gəlirləri” sintetik hesablarının krediti.

56.4. Eyni zamanda ümumi mənfəət aşağıdakı maddələrin cəmindən ibarətdir:

56.4.1. Əmlakın əvəzsiz verilməsindən (alınmasından) itkilər (qazanc) maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə əmlakın əvəzsiz verilməsindən və alınmasından əldə etdiyi itkilər və qazanc məbləğlərinin cəmindən müvafiq xərclər çıxılmaqla məbləğlər “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir;

56.4.2. Əmlakın əvəzsiz verilməsindən itkilər 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 231¹li “Torpaq, tikili və avadanlıq” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının kreditində, eyni zamanda 232 ¹li “Torpaq, tikili və avadanlığın amortizasiyası” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının debeti və 535¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir;

56.4.3. Əmlakın əvəzsiz alınmasından qazanc 801 ¹li “Ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının debetində və 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir;

56.4.4. Kapital ehtiyatları maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə aktivlərin (əmlakın) alınmasından əldə etdiyi məbləğlərinin cəmindən müvafiq xərclər çıxılmaqla xalis aktivlərin dəyəri “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir;

56.4.5. Təşkilatın vəsaiti hesabına alınmış xalis aktivlərin dəyəri 801 ¹li “Ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının debetində və 535¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir;

56.4.6. Xalis mənfəət (zərər) maddəsində təşkilatın hesabat dövründə və əvvəlki hesabat dövründə birja, qeyri-birja və sair əməliyyatlarından əldə edilmiş ümumi mənfəət (zərər) məbləğindən əmlakın əvəzsiz verilməsindən (alınmasından) və təşkilatın vəsaiti hesabına alınmış kapital ehtiyatları (xalis aktivlərin dəyəri) çıxılmaqla qalan mənfəətin (zərərin) məbləği “Maliyyə fəaliyyətinin nəticələri haqqında hesabat” formasının 5-ci və 7-ci sütunlarında əks etdirilir;

56.4.7. Təşkilatın xalis mənfəəti 801 ¹li “Ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının debetində və 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər)” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının kreditində, zərər isə müvafiq olaraq 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər)” sintetik hesabının müvafiq subhesablarının debetində və 801 ¹li “Ümumi mənfəət (zərər)” sintetik hesabının kreditində əks etdirilir.

 

Fəsil 17.  Xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklər haqqında hesabat

 

57. Xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklər haqqında hesabatın məzmunu

 

57.1. “Xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklər haqqında hesabat”ın forması Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 13 yanvar 2009-cu il tarixli İ-05 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş Büdcə Təşkilatları üçün “Maliyyə hesabatlarının təqdimatı üzrə” 1 ¹li Milli Mühasibat Uçotu Standartı ilə müəyyən edilmişdir.

57.2. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən əvvəlki və cari hesabat dövrü ərzində “Xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklər haqqında hesabat” da xalis aktivlərin (kapitalın) aşağıdakı tərkib hissələri üzrə informasiya qruplaşdırılmaqla təqdim olunur:

57.2.1. Ödənilmiş səhmdar kapital;

57.2.2. Digər ehtiyat fondları;

57.2.3. Məzənnə fərqləri üzrə fondlar;

57.2.4. Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər).

57.3. Xalis aktivlərin (kapitalın) tərkib hissələri haqqında informasiya dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın əvvəlki və cari hesabat dövrü ərzində aşağıdakı ardıcıllıqla ümumiləşdirilərək təqdim olunmalıdır:

57.3.1. Əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə balans sətri üzrə:

57.3.1.1. ödənilmiş səhmdar kapital sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə 501 ¹li ” Nizamnamə (nominal) kapitalı” sintetik hesabında əks etdirilən məbləğdən 502 ¹li “Nizamnamə (nominal) kapitalının ödənilməmiş hissəsi” sintetik hesabında uçota alınan məbləğ çıxılmaqla təqdim olunan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləği;

57.3.1.2. digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə 531 ¹li ” Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyat”, 533 ¹li “Qanunvericiliyə əsasən yaradılan ehtiyat fondları”, 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesablarında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi;

57.3.1.3. məzənnə fərqləri üzrə fondlar sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləği;

57.3.1.4. bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə 541 ¹li ”Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər)”, 543 ¹li “Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)”, 544 ¹li “Elan edilmiş dividendlər” sintetik hesablarında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir.

57.3.2.       Uçot siyasətində dəyişikliklər sətri üzrə:

57.3.2.1. bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə 542 ¹li ”Uçot siyasətində dəyişikliklər və əhəmiyyətli səhvlər ilə bağlı mənfəət (ödənilməmiş zərər) üzrə düzəlişlər” sintetik hesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar üzrə qalıq məbləği göstərilir.

57.3.3.       Əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə düzəliş edilmiş balans sətri üzrə:

57.3.3.1. əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə balans və uçot siyasətində dəyişikliklər sətirlərinə uyğun olaraq müvafiq sütunlarda əks olunmuş ümumiləşdirilmiş məlumatların qalıq məbləğlərinin cəmi göstərilir.

57.3.4.       Əvvəlki hesabat dövrü üzrə xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklər

57.3.4.1. Əmlakın yenidən qiymətləndirilməsindən qazanc və itkilər sətri üzrə:

57.3.4.1.1.                   digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesablarında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.4.2.              Əmlakın əvəzsiz verilməsindən qazanc və itkilər sətri üzrə:

57.3.4.2.1.        digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.4.3. İnvestisiyaların yenidən qiymətləndirilməsindən qazanc və itkilər sətri üzrə:

57.3.4.3.1.                   digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.4.4. Xarici ölkələrdə aparılan fəaliyyətlərdən yaranan məzənnə fərqi sətri üzrə:

57.3.4.4.1.                   məzənnə fərqləri üzrə fondlar sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrü üzrə 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət(zərər)” sintetik hesabının müvafiq subhesablarında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.4.5. Xalis aktivlərdə (kapitalda) tanınan gəlir sətri üzrə:

57.3.4.5.1.                   digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar;

57.3.4.5.2.                   məzənnə fərqləri üzrə fondlar sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrü üzrə 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər)” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.4.6. Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər) sətri üzrə:

57.3.4.6.1.                   bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) sütununda təşkilatın əvvəlki hesabat dövrü üzrə 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət(zərər)” sintetik hesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.4.7. Dövrə aid cəmi tanınan gəlirlər və xərclər sətri üzrə:

57.3.4.7.1.                   əvvəlki hesabat dövrü üzrə xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklərə aid olan sətirlərinə uyğun olaraq müvafiq sütunlarda əks olunmuş ümumiləşdirilmiş məlumatların cəmi göstərilir.

57.3.4.8. Əvvəlki hesabat dövrünün sonuna balans sətri üzrə:

57.3.4.8.1.  əvvəlki hesabat dövrünün əvvəlinə düzəliş edilmiş balans və dövrə aid cəmi tanınan gəlirlər və xərclər sətirlərinə uyğun olaraq müvafiq sütunlarda əks olunmuş ümumiləşdirilmiş məlumatların cəmi göstərilir.

57.3.5.       Hesabat dövrü üzrə xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklər

57.3.5.1. Əmlakın yenidən qiymətləndirilməsindən qazanc və itkilər sətri üzrə:

57.3.5.1.1.  digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.5.2. Əmlakın əvəzsiz verilməsindən qazanc və itkilər sətri üzrə:

57.3.5.2.1.  digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.5.3. İnvestisiyaların yenidən qiymətləndirilməsindən qazanc və itkilər sətri üzrə:

57.3.5.3.1.  digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.5.4. Xarici ölkələrdə aparılan fəaliyyətlərindən yaranan məzənnə fərqi sətri üzrə:

57.3.5.4.1.  məzənnə fərqləri üzrə fondlar sütununda təşkilatın hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.5.5. Xalis aktivlərdə (kapitalda) tanınan gəlir sətri üzrə:

57.3.5.5.1.  digər ehtiyat fondları sütununda təşkilatın hesabat dövrü üzrə 535 ¹li “Digər ehtiyat fondları” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar;

57.3.5.5.2.  məzənnə fərqləri üzrə fondlar sütununda təşkilatın hesabat dövrü üzrə 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət(zərər)” sintetik hesabının müvafiq subhesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.5.6. Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət (zərər) sətri üzrə:

57.3.5.6.1.  bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) sütununda təşkilatın hesabat dövrü üzrə 541 ¹li “Hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət(zərər)”sintetik hesabında uçota alınan ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.

57.3.5.7. Dövrə aid cəmi tanınan gəlirlər və xərclər sətri üzrə:

57.3.5.7.1.  hesabat dövrü üzrə xalis aktivlərdə (kapitalda) dəyişikliklərə aid olan sətirlərinə uyğun olaraq müvafiq sütunlarda əks olunmuş ümumiləşdirilmiş məlumatların cəmi göstərilir.

57.3.5.8. Hesabat dövrünün sonuna balans sətri üzrə:

57.3.5.8.1.        əvvəlki hesabat dövrünün sonuna balans və dövrə aid cəmi tanınan gəlirlər və xərclər sətirlərinə uyğun olaraq müvafiq sütunlarda əks olunmuş ümumiləşdirilmiş məlumatların cəmi göstərilir.

 

Fəsil 18.  Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat

 

58. Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatın məzmunu

 

58.1. “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat”ın forması Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 13 yanvar 2009-cu il tarixli İ-05 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş Büdcə Təşkilatları üçün “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat” 2¹li Milli Mühasibat uçotu Standartı ilə müəyyən edilmişdir.

58.2. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat tərəfindən əvvəlki və cari hesabat dövrü ərzində “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat”da pul vəsaitlərinin hərəkəti aşağıdakı kimi qruplaşdırılmaqla təqdim olunur:

58.2.1.       Əməliyyat fəaliyyətlərindən yaranan pul vəsaitlərinin hərəkəti;

58.2.2.       İnvestisiya fəaliyyətindən yaranan pul vəsaitlərinin hərəkəti;

58.2.3.       Maliyyələşdirmə fəaliyyətindən yaranan pul vəsaitlərinin hərəkəti;

58.2.4.       Pul vəsaitləri və onların ekvivalentlərinin xalis artması (azalması).

58.3. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilat pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatı xalis pul vəsaitlərinin daxilolmaları və xaricolmalarının əsas növləri haqqında informasiyanı açıqlayan birbaşa metoddan istifadə etməklə hazırlamalıdır.

58.4. Birbaşa metodun istifadəsi zamanı pul vəsaitlərinin xalis daxilolmaları və xaricolmalarının əsas növləri barədə informasiya dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatın uçot sənədlərindən əldə edilə bilər.

 

59.              Əməliyyat fəaliyyətlərindən yaranan pul vəsaitlərinin hərəkəti

 

59.1. Əməliyyat fəaliyyətlərindən yaranan pul vəsaitlərinin hərəkəti bölməsində aşağıdakı sətirlər üzrə pul vəsaitlərinin daxilolmaları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilməlidir:

59.1.1.       Vergilər, rüsumlar və cərimələr nəticəsində yaranan pul vəsaitlərinin daxilolmaları;

59.1.2.       Mal və xidmətlərin qiymətləri üzrə yaranan pul vəsaitlərinin daxilolmaları;

59.1.3.       Qrantlar və ya transfertlər və büdcə təşkilatı tərəfindən həyata keçirilən digə