AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ HÜQUQİ AKTLARIN DÖVLƏT REYESTRİ
 

Aktın növü: KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİNİN QƏRARI
Qəbul edildiyi tarix: 22.02.2012
Qeydiyyat nömrəsi:
Adı: Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 66.5-ci maddəsinin şərh edilməsinə dair
Rəsmi dərc edildiyi mənbə: Respublika qəzeti №62
Qüvvəyə minmə tarixi: 17.03.2012
Azərbaycan Respublikasının Vahid hüquqi təsnifatı üzrə indeks kodu: 390.010.000
Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi: 21201202220013
Hüquqi aktın Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix: 07.03.2012


Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Sona Salmanova, Fikrət Babayev, Sdabə Həsənova, Rvşən İsmayılov, Ceyhun Qaracayev, Rafael Qvaladze, İsa Nəcəfov və Kamran Şəfiyevdən (məruzəi-hakim) ibarət tərkibdə,

məhkəmə katibi İsmayıl İsmayılovun,

maraqlı subyektlərin nmayəndələri Bakı şəhəri Xəzər rayon məhkəməsinin hakimi Ceyhun Qədimovun və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının İnzibati və hərbi qanunvericilik şbəsinin baş məsləhətisi Eldar Əsgərovun,

ekspert Bakı Dvlət Universitetinin Cinayət hququ və kriminologiya kafedrasının mdiri, hquq elmləri doktoru, professor Firudin Səməndərovun,

mtəxəssislər Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Cinayət kollegiyasının sədri Şahin Yusifovun, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin hakimi Əflatun Qasımovun, Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun Dvlət ittihamının mdafiəsi zrə idarəsinin prokuroru Həsən Mansurovun iştirakı ilə,

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsinə mvafiq olaraq xsusi konstitusiya icraatı zrə aıq məhkəmə iclasında Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 66.5-ci maddəsinin şərh edilməsinə dair Bakı şəhəri Xəzər rayon məhkəməsinin 4 noyabr 2011-ci il tarixli mraciəti əsasında konstitusiya işinə baxdı.

İş zrə hakim Kamran Şəfiyevin məruzəsini, maraqlı subyektlərin nmayəndələrinin və mtəxəssislərin ıxışlarını, ekspertin rəyini dinləyib, iş materiallarını araşdırıb mzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

 

MƏYYƏN ETDİ:

 

Bakı şəhəri Xəzər rayon məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra Konstitusiya Məhkəməsi) mraciət edərək, Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin (bundan sonra Cinayət Məcəlləsi) 66.5-ci maddəsində nəzərdə tutulan hkm ıxarıldıqdan sonra, hkm ıxarılmazdan əvvəl və məhkumun ifadələrinin mənasının aıqlanması baxımından həmin maddənin şərh edilməsini xahiş etmişdir.

Mraciətdə gstərilir ki, təqsirləndirilən şəxs A.Muxtarov Xəzər rayon məhkəməsinin 26 yanvar 2011-ci il tarixli hkmnə əsasən Cinayət Məcəlləsinin 132-ci maddəsi ilə təqsirli bilinmiş, lakin barəsində həmin hkm qanuni qvvəyə minənədək Cinayət Məcəlləsinin 178.2.2 və 132-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş cinayətləri trətmişdir.

Mraciətedənin fikrincə, məhkəmə təcrbəsində oxşar vəziyyətlərdə təqsirləndirilən şəxsə Cinayət Məcəlləsinin 66.5-ci maddəsi ilə deyil, 67.1-ci maddəsində məyyən olunmuş qaydalar zrə cəza təyin edilməsi onun vəziyyətini əsassız olaraq ağırlaşdırmasına, hquqların və qanuni mənafelərinin pozulmasına gətirib ıxara bilər. Həminin Cinayət Məcəlləsinin 83.1-ci maddəsinin mənasına grə şəxsin məhkum sayılması n onun barəsində ıxarılmış ittiham hkm qanuni qvvəyə minməlidir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu sorğu ilə bağlı aşağıdakıların qeyd olunmasını zəruri hesab edir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra Konstitusiya) 71-ci maddəsinin VIII hissəsinə əsasən he kəs trədildiyi zaman hquq pozuntusu sayılmayan əmələ grə məsuliyyət daşımır.

Bu hquq əməlin trədildiyi zaman qanunda cinayət kimi nəzərdə tutulmasının imperativliyi ilə yanaşı, həmin cinayətin trədilməsinə grə cəzanın və onun təyin edilməsi qaydalarının da qanuna mvafiq olması tələbini ehtiva edir. Analoji hquq Vətəndaş və siyasi hquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 15-ci maddəsində və İnsan hquqlarının və əsas azadlıqların mdafiəsi haqqında Konvensiyanın (bundan sonra Konvensiya) 7-ci maddəsində də z əksini tapmışdır.

Qeyd edilən mddəa ilə bağlı İnsan Hquqları zrə Avropa Məhkəməsi bildirmişdir ki, cinayət hququ daxil olmaqla istənilən hquqi sistemdə, hquq normasının nə qədər aydın ifadə edilməsindən asılı olmayaraq, məhkəmə təfsirinin qaılmaz elementi vardır. Şbhə doğuran məsələlərin aydınlaşdırılması və dəyişən hallara adaptasiya n daim zərurət olacaq. Əslində, məhkəmə hquqyaradıcılığı vasitəsilə cinayət hququnun proqressiv inkişafı Konvensiyaya Tərəf Dvlətlərdə hquqi ənənənin artıq mhkəmlənmiş və zəruri hissəsidir. İrəli gələn nəticənin hquq pozuntusunun mahiyyətinə uyğun gəlməsi və ağlabatan şəkildə gzlənilən olması şərtilə, Konvensiyanın 7-ci maddəsi baxımından işdən işə məhkəmə təfsiri vasitəsilə cinayət məsuliyyəti qaydalarının ardıcıl aydınlaşdırılması mmkndr (Moiseyev Rusiyaya qarşı, 09 oktyabr 2008-ci il, 62936/00, 234).

Avropa Məhkəməsinin formalaşdırdığı hquqi mvqeyindən belə məlum olur ki, qanunun aydın olması yalnız onun znn mətni ilə deyil, eləcə də məhkəmə təcrbəsində formalaşan təfsiri ilə şərtləndirilir. Həm Konstitusiyadan, həm də Konvensiyadan irəli gələn hər kəsin qanunsuz cəzalandırılmamaq hququnun mstəsna əhəmiyyəti isə bu sahəyə aid cinayət-hquqi qaydaların təfsirindən xsusi dəqiqliyi və aydınlığı tələb edir.

Bu baxımdan qeyd edilməlidir ki, Cinayət Məcəlləsinin 17.1-ci maddəsinə əsasən bu Məcəllənin mxtəlif maddələri ilə nəzərdə tutulmuş iki və ya daha ox cinayətin trədilməsi, həmin cinayətləri trətmiş şəxs onlardan he birinə grə məhkum olunmamışdırsa və ya qanunla məyyən edilmiş əsaslar zrə cinayət məsuliyyətindən azad edilməmişdirsə, habelə bu cinayətlərdən he birinə grə cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə mddəti keməmişdirsə, cinayətlərin məcmusunu yaradır. Həmin Məcəllənin 66.1-ci maddəsinə mvafiq olaraq cinayətlərin məcmusu zrə məhkəmə hər bir cinayətə grə ayrılıqda cəza təyin edərək, az ciddi cəzanı daha ciddi cəza ilə əhatə etmək yolu ilə və ya təyin olunmuş cəzaları tamamilə və ya qismən toplamaq yolu ilə qəti cəza təyin edir.

Bununla yanaşı, qanunverici cəzasını tam əkmədən Cinayət Məcəlləsinin 18.1-ci maddəsi baxımından residiv etmiş məhkumun yksək təhlkəli olmasını, eləcə də əvvəlki iş zrə təyin edilmiş cəzanın onun tərəfindən yeni cinayət trədilməsinin qarşısını almağa kifayət etməməsini nəzərə alaraq, szgedən şəxsə cəzanın artıq hkmlərin məcmusu zrə təyin edilməsini məyyən etmişdir. Bununla bağlı, Cinayət Məcəlləsinin 67.1-ci maddəsi nəzərdə tutur ki, hkmlərin məcmusu zrə cəza təyin edilərkən, məhkəmə yeni hkm zrə təyin edilmiş cəzaya əvvəlki hkm zrə təyin edilmiş cəzanın əkilməmiş hissəsini tamamilə və ya qismən birləşdirir.

Cinayət qanunvericiliyinin qeyd olunan normalarından belə aydın olur ki, cinayətlərin məcmusu zrə cəza ilkin mhakimədən əvvəl trədilmiş cinayətlərə, hkmlərin məcmusu zrə cəza isə qanuni qvvəyə minmiş hkmlə məhkum edilmiş şəxs tərəfindən yeni cinayət trədilməsi hallarına tətbiq edilir. Grndy kimi, qanunverici məcmu halında cəzanın təyin edilməsində fərqləndirməni cinayətlərin trədilməsi zamanı ilə əlaqələndirmişdir. Bu mənada, mraciətdən grnr ki, təcrbədə ətinliklər yaradan məqam birinci cinayət işi zrə ittiham hkmnn elan edildiyi vaxtdan onun qanuni qvvəyə mindiyi anadək olan dvrdə trətdilən cinayətə grə şəxsə cəzanın hkmlərin, yaxud da cinayətlərin məcmusu zrə təyin edilməsindən ibarətdir.

Bununla bağlı, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 83.2-ci maddəsinin şərh olunmasına dair 08 iyul 2008-ci il tarixli və Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 83-c maddəsinin şərh olunması ilə bağlı Ağır Cinayətlərə dair işlər zrə Azərbaycan Respublikası Məhkəməsinin mraciətinə dair 25 may 2009-cu il tarixli Qərarlarında ifadə olunmuş hquqi mvqeyinə əsasən, ...məhkumluq cinayət trətməyə grə məyyən cəza nvnə məhkum edilmiş şəxs barəsində məhkəmənin ittiham hkmnn qanuni qvvəyə minməsi ilə yaranır.

Digər tərəfdən, Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 18-ci və 83.1-ci maddələrinin şərh edilməsinə dair 06 sentyabr 2010-cu il tarixli Qərarında ifadə olunmuş hquqi mvqeyə grə Cinayət Məcəlləsində məhkum olunmuş şəxs mddəası həmin Məcəllənin 83.1-ci maddəsinə uyğun olaraq təfsir edilməlidir. Başqa yanaşma Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 63-c maddəsində təsbit olunmuş təqsirsizlik prezumpsiyası prinsipinin pozulmasına, əməlin əsassız olaraq residiv kimi qiymətləndirilməsinə, şəxsə daha ağır cəzanın təyin edilməsinə, onun vəziyyətinin qanuni əsaslar olmadan pisləşməsinə gətirib ıxarmış olar.

Yuxarıda gstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu belə nəticəyə gəlir ki, cinayət hququnda məhkum anlayışı qanuni qvvəyə minmiş hkmə əsasən təqsirli bilinmiş şəxsi ehtiva etdiyindən, Cinayət Məcəlləsinin 66.5-ci maddəsində birinci iş zrə qanuni qvvəyə minmiş hkm nəzərdə tutulur.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsini, Konstitusiya Məhkəməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununun 60, 62, 63, 65-67 və 69-cu maddələrini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

 

QƏRARA ALDI:

 

1. Cinayət hququnda məhkum anlayışı qanuni qvvəyə minmiş hkmə əsasən təqsirli bilinmiş şəxsi ehtiva etdiyindən, Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 66.5-ci maddəsində birinci iş zrə qanuni qvvəyə minmiş hkm nəzərdə tutulur.

2. Qərar dərc olunduğu gndən qvvəyə minir.

3. Qərar Azərbaycan, Respublika, Xalq qəzeti, Bakinski raboi qəzetlərində və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatında dərc edilsin.

4. Qərar qətidir, he bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir edilə bilməz.

 

Sədr:

Fərhad Abdullayev